Νάταλι Μπάμπιτ «Η μαγική πηγή»

Νάταλι Μπάμπιτ «Η μαγική πηγή» Μετάφραση: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις Ψυχογιός

Ανάμεσα στα διάφορα μυθιστορήματα που απευθύνονται σε μεγάλα παιδιά και εφήβους, υπάρχουν κάποια που διαβάζονται ως περιπέτεια* άλλα πάλι μπορεί να θεωρηθούν ως μυθιστορήματα ενηλικίωσης και κάποια άλλα που φωτίζουν κοινωνικά ζητήματα Πολύ λίγα έχει τύχει να συναντήσω πως ενώ έχουν εκδοθεί ως βιβλία για παιδιά ή για νεαρούς αναγνώστες, τελικά μιλούν με τρόπο απροσδόκητα βαθυστόχαστο για τα μεγάλα υπαρξιακά ζητήματα. Το «Tuck Everlasting» της Natalie Babbitt (που στα ελληνικά έγινε γνωστό με τον τίτλο «Η μαγική πηγή») , ανήκει αναμφίβολα σε αυτή την τελευταία κατηγορία. Η Natalie Babbitt (1932–2016) γεννήθηκε στο Οχάιο, σπούδασε εικαστικά και αρχικά εργάστηκε ως εικονογράφος. Πολύ σύντομα όμως στράφηκε και στη συγγραφή. Με το συγγραφικό της έργο κατέχει μια ιδιότυπη θέση μέσα στην αμερικανική παιδική/ εφηβική λογοτεχνία, μιας και ποτέ δεν ακολούθησε τον εύκολο δρόμο της δράσης ή του διδακτισμού. Αντίθετα, έγραψε ιστορίες που εμπιστεύονται τη νοημοσύνη του νεαρού αναγνώστη και τον αντιμετωπίζουν ως άτομο ικανό να συνομιλήσει με φιλοσοφικά ερωτήματα. Κάτι τέτοιο ακριβώς συμβαίνει και με το «Tuck Everlasting» (κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 1975) που θεωρείται το κορυφαίο της έργο και σήμερα συγκαταλέγεται στα κλασικά κείμενα της αμερικανικής λογοτεχνίας για νέους. Η θέση του μέσα στην ιστορία αυτής της λογοτεχνίας είναι ενδιαφέρουσα. Γράφεται σε μια εποχή που η αμερικανική παιδική και νεανική λογοτεχνία έχει αρχίσει να εγκαταλείπει τον ασφυχτικό εναγκαλισμό της με τον στενό διδακτισμό και να στρέφεται προς πιο σύνθετες αφηγήσεις. Μετά την πρωτοποριακή ματιά που είχαν ήδη φέρει έργα όπως το «Charlotte's Web»του E. B. White ή λίγο αργότερα το «Bridge to Terabithia» της Katherine Paterson, η Babbitt έρχεται να κάνει κάτι ακόμη πιο τολμηρό: να γράψει ένα βιβλίο όπου η αγωνία δεν είναι αν ο ήρωας θα σωθεί, αλλά αν θα αποδεχθεί ότι κάποτε θα πεθάνει. Η υπόθεση χρησιμοποιεί μια ρεαλιστική περιγραφή, ενώ βασίζεται σε μια διαχρονική φαντασίωση του ανθρώπου. Η δεκάχρονη Γουίνι Φόστερ ανακαλύπτει μια τετραμελή οικογένεια -τους Τακ- που, πίνοντας νερό από μια πηγή, απέκτησε αθανασία. Οι Τακ δεν γερνούν, δεν πεθαίνουν, δεν αλλάζουν. Η μικρή ηρωίδα θα δημιουργήσει -μέσα από τη διαδοχή απλών καθημερινών γεγονότων που πυροδοτούνται από τη διάθεσή της να ξεφύγει από την αυστηρότητα της δικής της οικογένειάς- μια έντονη συναισθηματική σχέση με τα μέλη της οικογένειας των Τακ και τελικά θα κληθεί να αποφασίσει αν θα πιει κι εκείνη από την πηγή. Και στο σημείο αυτό βρίσκεται η μεγάλη δύναμη του μυθιστορήματος -η αθανασία δεν παρουσιάζεται ως θαύμα αλλά ως παγίδα. Η Babbitt απογυμνώνει ένα από τα αρχαιότερα ανθρώπινα όνειρα και το μετατρέπει σε μια υπαρξιακή τραγωδία. Οι Τακ δεν είναι δυστυχισμένοι επειδή υποφέρουν. Είναι δυστυχισμένοι επειδή τίποτα πια δεν μεταβάλλεται. Δεν υπάρχει αναμονή, δεν υπάρχει προσδοκία, δεν υπάρχει κύκλος -ο χρόνος γι αυτούς έχει σταματήσει. Οπότε η μυθιστορηματική πλοκή εισχωρεί σε μια περιοχή που εγώ προσωπικά πάντοτε θεωρούσα γόνιμη για τη λογοτεχνία για παιδιά και νέους: είναι πέρασμα από τη λεπτή εκείνη γραμμή όπου η παιδική αφήγηση παύει να προστατεύει και αρχίζει να μυεί. Η ενηλικίωση δεν είναι η κατάκτηση μιας ελευθερίας· είναι η αποδοχή ενός ορίου. Και η ζωή -αποδεικνύει η Babbitt- αποκτά αξία ακριβώς επειδή δεν είναι άπειρη. Η Γουίνι δεν δημιουργείται για να γίνει ηρωίδα. Καλείται να κατανοήσει και να υποστηρίξει το κεντρικό στοιχείο κάθε ανθρώπινης ή μη ύπαρξης -την φθαρτότητά και το πεπερασμένο της. Και η επιλογή της γίνεται ήρεμα, βαθυστόχαστα, αβίαστα και με εκείνο το διακριτικό λυρικό ύφος που χαρακτηρίζει όλο το έργο της Babbitt. Κεντρικό ρόλο στην όλη αφηγηματική τεχνική είναι η περιγραφή της Φύσης – το περιβάλλον δεν είναι διάκοσμος, είναι ο Δάσκαλος. Τα δέντρα, οι εποχές, το νερό, η κυκλική κίνηση του κόσμου υπενθυμίζουν διαρκώς ότι το νόημα δεν βρίσκεται στη διάρκεια αλλά στη μεταβολή. Όπως όλα τα καλά έργα για παιδιά και νέους, έτσι και αυτό το έργο δεν είναι τυχαίο ότι διαβάζεται διαφορετικά σε κάθε ηλικία. Ένα παιδί μπορεί να δει μια ιστορία μυστηρίου. Ένας έφηβος ένα αφήγημα επιλογής. Ένας ενήλικος όμως δύσκολα δεν θα αναγνωρίσει μέσα του ένα βαθιά μελαγχολικό στοχασμό πάνω στον χρόνο και στη μοναξιά της ανθρώπινης ύπαρξης. Σε κάθε περίπτωση το δίδυμο ζωή – θάνατος δίνει το παρόν του. Και εκεί είναι που βρίσκεται η διαχρονική δύναμη αυτού του έργου. Η «Μαγική πηγή» δεν μας λέει ότι πρέπει να δεχτούμε τον θάνατο. Μας υπενθυμίζει κάτι δυσκολότερο: πως η ζωή γίνεται πολύτιμη επειδή ακριβώς κυλά, χάνεται, αλλάζει πρόσωπα και εποχές. Και πως η αληθινή αθανασία, αν υπάρχει, δεν βρίσκεται στην παράταση της ύπαρξης αλλά στο ίχνος που αφήνει η παρουσία μας μέσα στον χρόνο των άλλων. Προσωπικά -ας μου επιτραπεί αυτός ο τόνος- τούτο το μυθιστόρημα, μαζί με το «Ιστορία Χωρίς Τέλος», του Michael Ende και το «Δίχτυ της Σαρλότας» του E. B. White καθόρισαν απόλυτα τα πρώτα συγγραφικά μου βήματα και μου δημιούργησαν την άποψή πως εν τέλει η καλή λογοτεχνία για παιδιά και νέους δεν έχει ηλικιακά όρια ως προς την σχέση της με τον αναγνώστη. Το μυθιστόρημα της Νάταλι Μπάμπιτ δεν είναι η πρώτη φορά που κυκλοφορεί στην Ελλάδα. Και τις τρεις φορές που μεταφράστηκε στη γλώσσα μας είχε την τύχη να το αναλάβουν έμπειροι μεταφραστές. Πρώτη έκδοση από τις Εκδόσεις Καλέντη (1988, μετάφραση Γιάννη Σπανδωνή)* ακολούθησαν οι Εκδόσεις Άγκυρα το 2004 σε μετάφραση της Κώστιας Κοντολέων (στην έκδοση εκείνη ο εκδότης είχε επιλέξει το τίτλοι ‘Οι αθάνατοι’) και τώρα κυκλοφορεί (πάλι ως ‘Η μαγική πηγή’) από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, σε μετάφραση της Άννα Κοντολέων. Και στις τρεις εκδόσεις ο τίτλος του πρωτοτύπου έχει αλλαχτεί. Εντούτοις καταλαβαίνω γιατί επικράτησε το «Η μαγική πηγή»: στη δεκαετία του ’80 η ελληνική παιδική λογοτεχνική αγορά συνήθιζε τίτλους πιο «παραμυθιακούς» και λιγότερο υπαρξιακούς. Κι όμως, το κείμενοι είναι πολύ πιο βαθύ και φιλοσοφικό από όσο υπόσχεται ο ελληνικός τίτλος. Προσωπικά θα πρότεινα το: «Οι Τακ — για πάντα»… Αλλά εγώ δεν είμαι εκδότης. (955 λέξεις) Βιβλιοδρόμιο 15/8/2026