Oscar Wilde: «Εννιά παραμύθια»

Oscar Wilde: «Εννιά παραμύθια» Μετάφραση Μάνος Κοντολέων και Κώστια Κοντολέων Εκδόσεις Στιγμός Της Κατερίνα Ζαμαρία (https://diastixo.gr/kritikes/efivika/26198-ennia-paramythia Δημοσιεύτηκε 04 Μαρτίου 2026) Ο Όσκαρ Ουάιλντ έγραψε συνολικά εννιά παραμύθια, που κυκλοφόρησαν σε δύο τόμους (Ο Ευτυχισμένος Πρίγκιπας και άλλα παραμύθια, το 1888, και Το σπίτι με τις ροδιές, το 1891). Ο ίδιος τα χαρακτήριζε ως «μικροσκοπικά έργα τέχνης» και, όχι τυχαία, κατά καιρούς έγιναν θεατρικά έργα, ταινίες για το σινεμά και την τηλεόραση, καρτούν, μπαλέτο, παιδική όπερα. Υποστήριζε πως τα παραμύθια του «δεν είναι ιστορίες μόνο για παιδιά, αλλά για παιδικές ψυχές από οχτώ ως ογδόντα χρονών». Και πραγματικά, τα κείμενα αυτά μπορούν να διαβαστούν με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το ηλικιακό βλέμμα του αναγνώστη. Πρόσφατα, τα Εννιά παραμύθια του Όσκαρ Ουάιλντ κυκλοφόρησαν από τη νέα σειρά Specula Fabularum των Εκδόσεων Στιγμός. Η έκδοση αποτελεί μια ολοκληρωμένη συλλογή που απευθύνεται τόσο σε παιδιά όσο και σε ενήλικες. Η ανάγνωσή τους προσφέρει μια σπάνια εμπειρία χάρη στην αφηγηματική δεινότητα του συγγραφέα και τα διαχρονικά ερωτήματα που θέτει. Τη μετάφραση έχει αναλάβει ο Μάνος Κοντολέων, του οποίου η αγάπη για τους κλασικούς είναι γνωστή. «Το τελευταίο παραμύθι (Ο ψαράς και η ψυχή του) ζήτησα να το μεταφράσει η Κώστια Κοντολέων, ως μια ένδειξη της μακρόχρονης κοινής πορείας μας στη ζωή και στη λογοτεχνία», γράφει στο εισαγωγικό σημείωμα ο Κοντολέων. Την επιμέλεια του κειμένου έχει κάνει η Αντωνία Γουναροπούλου. Ήδη, λοιπόν, διαφαίνεται ότι οι άνθρωποι που ανέλαβαν το εγχείρημα, εξαιρετικοί γνώστες της ελληνικής γλώσσας και συγγραφείς και οι ίδιοι, εγγυώνται μια σύγχρονη και λογοτεχνικά άρτια απόδοση των κειμένων. «Θεωρώ τα παραμύθια του Ουάιλντ πως είναι μικρά διαμάντια του λογοτεχνικού εκείνου είδους που συνδυάζει τη φαντασία με την κοινωνική κριτική – στην ουσία αυτό που χαρακτηρίζει όλες τις διαχρονικές ιστορίες για παιδιά και όχι μόνο», υποστηρίζει ο Μάνος Κοντολέων, ο οποίος συντάσσει και το εισαγωγικό σημείωμα στο οποίο συστήνει στους αναγνώστες βασικά χαρακτηριστικά των παραμυθιών του Ουάιλντ. Τα παραμύθια του Ουάιλντ προσφέρονται για πολυεπίπεδη προσέγγιση. Δεν είναι απλές παιδικές ιστορίες· εξερευνούν σύνθετα θέματα όπως η αυτοθυσία, η αγάπη, η ματαιοδοξία, η σκληρότητα της άρχουσας τάξης και η κοινωνική αδικία, προσφέροντας τροφή για σκέψη σε αναγνώστες κάθε ηλικίας. Αφήνοντας στην άκρη οποιοδήποτε σχόλιο για την αξία της κλασικής λογοτεχνίας (τόσο για τους αναγνώστες όσο και για επίδοξους συγγραφείς), έχει ιδιαίτερη σημασία η άποψη που καταθέτει ο Κοντολέων γι’ αυτά. «Τα εννιά παραμύθια της συλλογής ήταν και παραμένουν μικρά λογοτεχνικά αριστουργήματα. Με τον τρόπο τους αποδεικνύουν πόσο κοντά είναι ο λόγος του παραμυθιού με αυτόν του μαγικού ρεαλισμού, όπως βέβαια και πώς, μέσα από την εξιστόρηση μιας ιστορίας που κρατά όλα τα στοιχεία της παραμυθιακής αφήγησης, μπορεί κανείς να ασκήσει κοινωνική κριτική, να καταθέσει ιδεολογικές απόψεις και να περιγράψει ανθρώπινους τύπους», επισημαίνει. Ο «Ευτυχισμένος πρίγκιπας» παραμένει η απόλυτη αλληγορία για το χάσμα πλουσίων και φτωχών. Το εμβληματικό κείμενο, πιο επίκαιρο από ποτέ, είναι ένα σχόλιο και για τη σημερινή κρίση και την ανάγκη για αλληλεγγύη, την ανιδιοτελή αγάπη, την αυτοθυσία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Και έρχεται να θυμίσει πως «τα πιο σημαντικά πράγματα είναι αόρατα για τα μάτια». Ο ρυθμός και η πλούσια εικονοποιία των παραμυθιών του Ουάιλντ αποδίδονται με μια γλώσσα μεστή, πυκνή, σύγχρονη, που επανατοποθετεί τα κείμενα στη σημερινή εποχή. Στον «Νεαρό βασιλιά» αναδεικνύεται η πολιτική ευαισθησία του συγγραφέα, καθώς η ιστορία αποτελεί ένα σχόλιο για τη στάση που υιοθετεί η εξουσία απέναντι στην εκμετάλλευση των αδυνάμων. Και πόσο επίκαιρο γίνεται το κείμενο σε μια εποχή που η φιλοσοφική προσέγγιση ζητημάτων καταναλωτισμού υπογραμμίζει εμφατικά την ανάγκη ηθικής μόδας. «Το Αστερόπαιδο» είναι ένα κείμενο-σχόλιο για τη σχέση εσωτερικής-εξωτερικής ομορφιάς και το πώς την Ύβρι ακολουθεί πάντα η Νέμεσις, αφού η αλαζονεία του αγοριού τιμωρείται με την απώλεια αυτού που αγαπά περισσότερο: της ομορφιάς του. Οι αναγνώστες καλούνται να θυμηθούν πως η αληθινή ομορφιά κρύβεται στις πράξεις και όχι στην καταγωγή ή την όψη. «Ο εγωιστής γίγαντας» υπενθυμίζει ότι η αληθινή ευτυχία δεν βρίσκεται στην ιδιοκτησία και την απομόνωση, αλλά στην ενσυναίσθηση και τη συντροφικότητα, ενώ στο παραμύθι «Η Αηδόνα και το ρόδο» –το ερωτικότερο παραμύθι όλων των εποχών, κατά τον Κοντολέων– ο αναγνώστης προβληματίζεται για το αν αναγνωρίζεται η αξία της αγάπης σε μια κοινωνία που μετρά τα πάντα με το χρήμα και τη λογική. «Ο πιστός φίλος», που αφορά τη μονόπλευρη φιλία και την εκμετάλλευση του καλόκαρδου Χανς από τον μυλωνά, είναι μια σκληρή κριτική στην υποκρισία εκείνων που χρησιμοποιούν «τα ψεύτικα τα λόγια, τα μεγάλα» για να δικαιολογήσουν την ιδιοτέλειά τους. «Η διαπρεπής Ρουκέτα», από τα πιο σαρκαστικά παραμύθια του Όσκαρ Ουάιλντ, είναι ένα αιχμηρό σχόλιο για την αλαζονεία, τον ναρκισσισμό και τη στάση ζωής που υιοθετούν όσοι, με υπερδιογκωμένο το Εγώ τους, πιστεύουν ότι αποτελούν το κέντρο του κόσμου. «Τα γενέθλια της Ινφάντα», ένα εξίσου υψηλού συμβολισμού πολυεπίπεδο παραμύθι, είναι ένα αιχμηρό σχόλιο για τη στάση της άρχουσας τάξης που στερείται αισθητικής, αδιαφορεί για τα συναισθήματα και αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αντικείμενα προορισμένα, απλώς, να παρέχουν ευχαρίστηση στην εκάστοτε… μεγαλειότητα. «Φροντίστε από εδώ και στο εξής αυτοί που θα έρχονται να παίζουν για μένα να μην έχουν καρδιά», θα πει η γεμάτη αλαζονεία πριγκίπισσα, όταν θα μάθει ότι ο καμπούρης και άσχημος νάνος κατέρρευσε όταν συνειδητοποίησε γιατί, πραγματικά, γελούσαν μαζί του. Πώς μπορεί να μην είναι επίκαιρο ένα τέτοιο παραμύθι, σε μια εποχή όπου το φαίνεσθαι έχει γίνει κυρίαρχη αξία ζωής και οτιδήποτε αποκλίνει από τις κοινωνικές επιταγές περί του ωραίου καταδικάζεται στη χλεύη και την απαξίωση; «Ο ψαράς και η ψυχή του» είναι, ίσως, το πιο ώριμο και σύνθετο παραμύθι της συλλογής. Με διάθεση φιλοσοφική, εξερευνά τη σύγκρουση μεταξύ έρωτα, ψυχής και σώματος. Ο ψαράς απαρνιέται την ψυχή του για να ζήσει με μια γοργόνα, μαθαίνοντας πως η αγάπη (καρδιά) είναι ανώτερη της λογικής (ψυχή), αλλά η απόλυτη ευτυχία απαιτεί την ένωση και των δύο. Στα παραμύθια, λοιπόν, του Ουάιλντ ο σημερινός αναγνώστης μπορεί να διακρίνει πολλές από τις παθογένειες της εποχής μας. Η λατρεία της εικόνας και του αυτοθαυμασμού –όπως αποτυπώνεται στη συχνότητα της αυτοφωτογράφησης–, η ματαιοδοξία, η αδικία και οι κοινωνικές ανισότητες, ο διογκωμένος εγωισμός, η εκμετάλλευση του αδύναμου από τον δυνατό, που παρουσιάζεται ως ευσπλαχνία και γενναιοδωρία, είναι μερικοί από τους θεματικούς πυρήνες των ιστοριών, που επιτρέπουν στον αναγνώστη να κάνει αναγωγές και ταυτίσεις με σύγχρονα πρόσωπα και καταστάσεις. Μεγάλη αξία στο τελικό αποτέλεσμα προσδίδει και η μεταφραστική προσέγγιση των κειμένων από τον Μάνο Κοντολέων. Άριστος γνώστης της γλώσσας, με λογοτεχνική ευαισθησία, αναδεικνύει τις λεπτές αποχρώσεις των κειμένων που άλλοτε κινούνται στα όρια του λυρισμού και άλλοτε του σαρκασμού. Ο ρυθμός και η πλούσια εικονοποιία των παραμυθιών του Ουάιλντ αποδίδονται με μια γλώσσα μεστή, πυκνή, σύγχρονη, που επανατοποθετεί τα κείμενα στη σημερινή εποχή. Στις μεταφράσεις κειμένων υψηλής λογοτεχνικής αξίας, το μεγάλο στοίχημα για τον μεταφραστή δεν είναι να αποδώσει πιστά το κείμενο… είναι να καταφέρει να αποδώσει όλα εκείνα τα υπόγεια εκφραστικά τερτίπια του συγγραφέα, όπως η ειρωνεία, ο σαρκασμός, η υποφώσκουσα τρυφερότητα προς τον ήρωα, οι υπαρξιακές αποχρώσεις των συναισθημάτων των πρωταγωνιστών, που αποτελούν μέρος της αξίας του κειμένου. Ο Μάνος Κοντολέων (αλλά και η Κώστια Κοντολέων, αναδεικνύοντας ισάξια και με το δικό της γλωσσικό τρόπο τον αισθητισμό της ιστορίας που μεταφράζει) στα Εννέα παραμύθια αξιοποιεί την εικονοπλαστική δύναμη και τη μουσικότητα της ελληνικής γλώσσας, για να επαναφηγηθεί τις ιστορίες του Όσκαρ Ουάιλντ.