Pages
▼
20.11.26
Ο Βαγγέλης Μανουβέλος στο book press
«Τρίποντο και πιρουέτα» του Μάνου Κοντολέων: Η τυραννία της κανονικότητας
Γράφει ο Βαγγέλης Μανουβέλος
Υπάρχει μια μορφή βίας που προηγείται της σωματικής επίθεσης και συχνά την καθιστά δυνατή. Είναι εκείνη που ασκείται όταν ένας άνθρωπος υποχρεώνεται να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα από τις κατηγορίες, τις προσδοκίες και τις προκαταλήψεις των άλλων. Στην εφηβεία, όταν η προσωπική ταυτότητα παραμένει ακόμη υπό διαμόρφωση, αυτή η εξωτερική επιβολή αποκτά ιδιαίτερη ένταση. Το σώμα γίνεται αντικείμενο παρατήρησης, η επιθυμία υπόκειται σε άτυπους κανόνες κι η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό αυτολογοκρισίας. Σε αυτό το πεδίο τοποθετεί ο Μάνος Κοντολέων το μυθιστόρημά του «Τρίποντο και πιρουέτα», εξετάζοντας τις αντιφάσεις της εφηβικής αυτογνωσίας μέσα από τη συνάντηση δύο αγοριών που έχουν μάθει να αντιλαμβάνονται τον κόσμο με διαφορετικούς τρόπους.
Ο Αλέξανδρος ή Άλεκ, κινείται στον κόσμο του μπάσκετ, της αθλητικής επίδοσης και της αναγνώρισης από τους συνομηλίκους του. Ο Κλείτος αγαπά τον χορό, τη μουσική και τη λογοτεχνία, ενώ η ετεροχρωμία των ματιών του έχει αποτελέσει από την παιδική ηλικία αφορμή χλευασμού. Η γνωριμία τους αναπτύσσεται αρχικά ως φιλία, αποκτώντας σταδιακά συναισθηματικές διαστάσεις που κανένας από τους δύο δεν μπορεί να διαχειριστεί χωρίς αμηχανία. Οι προσωπικές τους διαδρομές συναντιούνται σε ένα περιβάλλον όπου η διαφορετικότητα γίνεται συχνά αντιληπτή ως απόκλιση από ένα προκαθορισμένο πρότυπο συμπεριφοράς.
Ο τίτλος οργανώνει εξαρχής μια φαινομενική αντίθεση. Το τρίποντο παραπέμπει στην αθλητική επιτυχία, στη συλλογική αναγνώριση και σε μια κοινωνικά κατοχυρωμένη εκδοχή της αρρενωπότητας. Η πιρουέτα συνδέεται με την καλλιτεχνική έκφραση, τη σωματική ευαισθησία και μια δραστηριότητα που εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ασύμβατη με τα παραδοσιακά ανδρικά πρότυπα. Ωστόσο, η ουσιαστική λειτουργία αυτής της αντιπαράθεσης δεν βρίσκεται στην επιβεβαίωση των διαφορών τους αλλά στην αμφισβήτησή τους. Το σώμα του καλαθοσφαιριστή και το σώμα του χορευτή υπακούουν σε διαφορετικές τεχνικές, μοιράζονται όμως την ανάγκη πειθαρχίας, ακρίβειας, ισορροπίας κι έκφρασης.
Η διάκριση ανάμεσα στα δύο αγόρια αποδεικνύεται επομένως λιγότερο αυτονόητη από όσο υποδεικνύουν οι κοινωνικές συμβάσεις. Ο Κοντολέων αξιοποιεί αυτή την αντίθεση για να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο οι έμφυλοι ρόλοι καθορίζουν όχι μόνο τη δημόσια συμπεριφορά, αλλά και τις δυνατότητες προσωπικής αυτοαντίληψης.
Η διαφορετικότητα ως κοινωνική κατασκευή
Η ετεροχρωμία του Κλείτου αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αφηγηματικά ευρήματα του μυθιστορήματος. Το ένα μάτι του είναι γαλανό και το άλλο καστανό. Πρόκειται για μια φυσική ιδιαιτερότητα, η οποία δεν συνεπάγεται από μόνη της κάποια κοινωνική ή ψυχολογική δυσκολία. Η σημασία της μεταβάλλεται όταν οι συμμαθητές του αρχίζουν να την αντιμετωπίζουν ως αντικείμενο χλευασμού. Ο μικρός Κλείτος δεν γεννιέται με την πεποίθηση ότι διαφέρει με τρόπο προβληματικό. Μαθαίνει να αντιλαμβάνεται έτσι τον εαυτό του επειδή οι άλλοι επιμένουν να του αποδίδουν αυτή την ταυτότητα. Η επανάληψη των προσβολών, η συμμετοχή των υπόλοιπων παιδιών κι η σταδιακή απομόνωσή του αποτυπώνουν τη διαδικασία μέσα από την οποία ένα σωματικό χαρακτηριστικό μετατρέπεται σε κοινωνικό στίγμα.
Η συγκεκριμένη αναπαράσταση μπορεί να προσεγγιστεί μέσα από την κοινωνιολογική προβληματική του Έρβινγκ Γκόφμαν. Το στίγμα δεν αποτελεί απλώς μια ανεπιθύμητη ιδιότητα του ατόμου, αλλά συγκροτείται στη σχέση ανάμεσα σε ένα χαρακτηριστικό και στις προσδοκίες του κοινωνικού περιβάλλοντος. Η διαφορετικότητα του Κλείτου αποκτά αρνητικό περιεχόμενο επειδή οι άλλοι την ερμηνεύουν ως απόκλιση από την κανονικότητα. Η διαδικασία αυτή κορυφώνεται όταν ο Κλείτος αρχίζει να αποφεύγει τους καθρέφτες. Η εικόνα του εαυτού του έχει πλέον διαμεσολαβηθεί από την εχθρική αξιολόγηση των άλλων. Δεν αντικρίζει απλώς το πρόσωπό του, αλλά την πιθανότητα μιας νέας απόρριψης.
Η αποστροφή του Κλείτου προς την εικόνα του αποκαλύπτει έναν από τους βαθύτερους μηχανισμούς του κοινωνικού στιγματισμού: τη σταδιακή εσωτερίκευση της απόρριψης. Η επαναλαμβανόμενη υποτίμηση δεν περιορίζεται πλέον στις σχέσεις του με τους συνομηλίκους του, αλλά επηρεάζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την προσωπική του υπόσταση. Ο καθρέφτης παύει να αποτελεί ένα ουδέτερο μέσο αυτοπαρατήρησης και μετατρέπεται σε υπενθύμιση μιας ανεπιθύμητης ταυτότητας, την οποία έχει κατασκευάσει το κοινωνικό του περιβάλλον. Ο Κοντολέων αποτυπώνει εδώ μια ιδιαίτερα επώδυνη συνέπεια του αποκλεισμού, τη στιγμή κατά την οποία η εξωτερική προκατάληψη παύει να βιώνεται αποκλειστικά ως επιθετική συμπεριφορά των άλλων κι εγκαθίσταται στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, διαμορφώνοντας την αυτοεικόνα του. Η δυσκολία του Κλείτου δεν έγκειται επομένως στην αποδοχή της σωματικής του ιδιαιτερότητας, αλλά στην προσπάθειά του να αποδεσμευτεί από το αρνητικό νόημα που της έχουν αποδώσει οι άλλοι.
Η ετεροχρωμία αποκτά ωστόσο και μια δεύτερη σημασία. Τα διαφορετικά μάτια μπορούν να διαβαστούν ως μεταφορά της πολλαπλότητας των οπτικών. Ο Κλείτος διαθέτει κυριολεκτικά δύο διαφορετικά βλέμματα, ενώ το περιβάλλον του απαιτεί μια ενιαία και προκαθορισμένη εικόνα του εαυτού του. Η αντίφαση προσδίδει στο σωματικό χαρακτηριστικό μια λειτουργία που υπερβαίνει τον ρεαλισμό της αρχικής περιγραφής.
Η αρρενωπότητα ως δοκιμασία συμμόρφωσης
Απέναντι στον Κλείτο, ο Αλέξανδρος φαίνεται αρχικά να διαθέτει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που εξασφαλίζουν την κοινωνική αποδοχή. Ασχολείται με το μπάσκετ, επιδιώκει τη διάκριση, συμμετέχει στις παρέες των αγοριών κι αναγνωρίζει την αξία του μέσα από την αθλητική του επίδοση. Η θέση του όμως αποδεικνύεται εξίσου επισφαλής. Ο Άλεκ δεν είναι ελεύθερος επειδή ανταποκρίνεται περισσότερο στα κοινωνικά πρότυπα, αντιθέτως η αποδοχή που απολαμβάνει προϋποθέτει τη διαρκή επιβεβαίωση της συμμόρφωσής του. Πρέπει να αποδεικνύει ότι είναι αρκετά ανταγωνιστικός, αρκετά δυναμικός, αρκετά αρρενωπός. Η αθλητική επιτυχία λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής νομιμοποίησης, αλλά δεν μπορεί να επιλύσει τις αντιφάσεις της προσωπικής του ζωής.
Η σχέση του με τον Κλείτο διαταράσσει αυτή την ισορροπία. Η τρυφερότητα, η ζήλια, η έλξη κι η επιθυμία συναισθηματικής εγγύτητας δεν συμβιβάζονται εύκολα με την εικόνα που έχει διαμορφώσει για τον εαυτό του. Ο Αλέξανδρος αντιλαμβάνεται σταδιακά ότι η επιθυμία του δεν υπακούει στις κατηγορίες μέσα από τις οποίες έχει μάθει να οργανώνει την προσωπική του ταυτότητα. Ο Κοντολέων αποφεύγει, στις καλύτερες στιγμές του, να παρουσιάσει αυτή τη σύγκρουση ως απλό δίλημμα ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψέμα. Ο Άλεκ δεν αποκρύπτει μόνο τα συναισθήματά του από τους άλλους. Δυσκολεύεται να τα αναγνωρίσει κι ο ίδιος, επειδή η αποδοχή τους θα απαιτούσε την αναθεώρηση ενός ολόκληρου συστήματος αντιλήψεων.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η στάση του κατά τον δημόσιο εξευτελισμό του Κλείτου. Η αδυναμία του να υπερασπιστεί τον φίλο του δεν οφείλεται σε έλλειψη συναισθημάτων, αλλά στον φόβο της κοινωνικής έκθεσης. Η σιωπή του αποκαλύπτει ένα δυσάρεστο ενδεχόμενο: η επιθυμία για αποδοχή μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από την ηθική υποχρέωση απέναντι σε έναν αγαπημένο άνθρωπο. Η σκηνή αυτή αποτελεί μία από τις πιο ουσιαστικές στιγμές του μυθιστορήματος, επειδή αποφεύγει την εύκολη ταύτιση της αγάπης με την ηθική γενναιότητα. Ο Αλέξανδρος μπορεί να αισθάνεται τρυφερότητα για τον Κλείτο και ταυτόχρονα να συμμετέχει μέσω της αδράνειάς του στη διαδικασία της απομόνωσής του.
Η εφηβεία ως εμπειρία αβεβαιότητας
Η εφηβική ηλικία δεν αντιμετωπίζεται από τον συγγραφέα ως μια ανέφελη περίοδος ανακάλυψης, αλλά ως μια συνθήκη στην οποία η επιθυμία συχνά προηγείται της δυνατότητας κατανόησής της. Οι χαρακτήρες δεν διαθέτουν πάντοτε το κατάλληλο λεξιλόγιο για να περιγράψουν όσα αισθάνονται. Καταφεύγουν σε υπεκφυγές, αντιδρούν με ζήλια, απομακρύνονται ή επιχειρούν να αποκαταστήσουν σχέσεις που οι ίδιοι έχουν προηγουμένως τραυματίσει.
Η αβεβαιότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση του Αλέξανδρου, ο οποίος επιχειρεί να συνδυάσει τις προσωπικές του επιθυμίες με τις προσδοκίες του περιβάλλοντός του. Η ερωτική του προσέγγιση προς τη Νίνα κι η συναισθηματική του σχέση με τον Κλείτο δεν συγκροτούν μια απλή αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. Αποκαλύπτουν τη δυσκολία του να προσδιορίσει τι πραγματικά επιθυμεί και κυρίως τι είναι διατεθειμένος να αναγνωρίσει δημόσια.
Η Νίνα από την πλευρά της δεν περιορίζεται στον ρόλο ενός προσώπου που παρεμβάλλεται ανάμεσα στα δύο αγόρια. Η παρουσία της συμβάλλει στην ανάδειξη των αντιφάσεών τους, ενώ η στάση της απέναντι στη φιλία, στην επιθυμία και στην ανάγκη επικοινωνίας προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Η συμβολή της στη σταδιακή επαναπροσέγγισή τους αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η παρουσία της λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους δύο εφήβους, διευκολύνοντας την επικοινωνία τους και συμβάλλοντας στην εξέλιξη της μεταξύ τους σχέσης.
Το σχολείο αποτελεί τον βασικό χώρο όπου αυτές οι αντιφάσεις αποκτούν δημόσια μορφή. Οι παρέες, οι αθλητικές ομάδες, οι σχολικές εκδηλώσεις κι οι άτυπες ιεραρχίες συγκροτούν ένα περιβάλλον συνεχούς αξιολόγησης. Η σκηνή της επίθεσης αποκαλύπτει την ευκολία με την οποία η συλλογική συμπεριφορά μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβολής και ταπείνωσης. Οι προσβολές, οι υπαινιγμοί για τη σεξουαλικότητα κι η σωματική βία δεν αποτελούν μεμονωμένες εκδηλώσεις εφηβικής επιθετικότητας, αλλά εκφράσεις μιας βαθύτερης κοινωνικής δυσανεξίας απέναντι σε ό,τι αποκλίνει από τις κυρίαρχες αντιλήψεις περί ανδρισμού. Ο Κοντολέων αναδεικνύει την ιδιαίτερη σκληρότητα της βίας που εκδηλώνεται υπό την επίδραση των συλλογικών προκαταλήψεων, καθώς η ατομική ευθύνη υποχωρεί μπροστά στη δυναμική της ομάδας και η διαφορετικότητα μετατρέπεται σε πρόσχημα εξευτελισμού. Η κοινωνική αποδοχή αποκαλύπτεται έτσι ως μια εύθραυστη συνθήκη, η οποία συχνά εξαρτάται από τη συμμόρφωση προς τις κυρίαρχες αντιλήψεις και προσδοκίες.
Η οικογενειακή μνήμη κι η ιστορία της επιθυμίας
Μία από τις περισσότερο ενδιαφέρουσες επιλογές του συγγραφέα είναι η εισαγωγή της ιστορίας του παππού του Κλείτου, μέσα από την οποία οι έμφυλες προκαταλήψεις αποκτούν ιστορικό και διαγενεακό βάθος. Ο ηλικιωμένος άνδρας ανακαλεί την επιθυμία του να μάθει πιάνο, μια επιλογή που στην εποχή του θεωρούνταν ασύμβατη με τα κυρίαρχα πρότυπα ανδρισμού. Ο χαρακτηρισμός «κοριτσάκι», με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η μουσική του κλίση, κι η πατρική απαγόρευση που τον ανάγκασε να εγκαταλείψει το πιάνο και να στραφεί στο σαξόφωνο αποκαλύπτουν πόσο βαθιά μπορούν να παρεμβαίνουν οι κοινωνικές αντιλήψεις ακόμη και στις πιο προσωπικές επιθυμίες.
Η εμπειρία του δημιουργεί έναν ουσιαστικό παραλληλισμό με τον Κλείτο, του οποίου η αγάπη για τον χορό προκαλεί αντίστοιχες αντιδράσεις. Ανάμεσα στις δύο γενιές μεσολαβούν διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, αλλά επιβιώνει η ίδια αντίληψη ότι ορισμένες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης επιτρέπονται ή απαγορεύονται ανάλογα με το φύλο. Η ιστορία του παππού αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποκαλύπτει ότι οι περιορισμοί της προσωπικής ελευθερίας δεν επιβάλλονται πάντοτε με τη μορφή ρητής απαγόρευσης της ταυτότητας, αλλά συχνά μέσα από καθημερινές πρακτικές υποτίμησης, οι οποίες καθορίζουν ποιες επιθυμίες θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτές.
Η ιστορία του παππού αναδεικνύει επίσης τη διαφορά ανάμεσα στην επιβίωση και στην προσωπική ολοκλήρωση. Ο άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει τη ζωή του, να δημιουργήσει οικογένεια και να ανταποκριθεί στις κοινωνικές του υποχρεώσεις, διατηρώντας ωστόσο μέσα του την ανάμνηση μιας δυνατότητας που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Εδώ ο συγγραφέας αποφεύγει τη σχηματική αντιπαράθεση ανάμεσα σε συντηρητικούς ηλικιωμένους και προοδευτικούς νέους. Η ηλικία δεν καθορίζει μηχανικά τη στάση απέναντι στη διαφορετικότητα. Η προσωπική εμπειρία, η μνήμη κι η δυνατότητα αναστοχασμού αποδεικνύονται σημαντικότερες από τις γενεακές κατηγοριοποιήσεις. Η οικογένεια παρουσιάζεται άλλωστε ως χώρος αντιφατικών επιδράσεων. Μπορεί να προσφέρει προστασία, αλλά και να αναπαράγει προκαταλήψεις. Μπορεί να αναγνωρίζει το ταλέντο ενός παιδιού, ενώ ταυτόχρονα δυσκολεύεται να αποδεχτεί τις προσωπικές του επιλογές. Η αγάπη δεν συνεπάγεται πάντοτε κατανόηση, όπως κι η προστατευτικότητα δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον σεβασμό της αυτονομίας.
Η λογοτεχνία, η μουσική και το σώμα ως γλώσσες επικοινωνίας
Η παρουσία της τέχνης στο μυθιστόρημα δεν εξαντλείται στον χορό του Κλείτου. Η λογοτεχνία, η μουσική κι ο κινηματογράφος συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των σχέσεων και στην αποκάλυψη των συναισθημάτων. Η αναφορά στον Όσκαρ Ουάιλντ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η αφήγηση ενός παραμυθιού του από τον Κλείτο δημιουργεί μια από τις πρώτες στιγμές ουσιαστικής επικοινωνίας ανάμεσα στα δύο αγόρια. Ο Αλέξανδρος, συνηθισμένος να αναγνωρίζει τη σωματική δεξιοτεχνία κυρίως μέσα από τον αθλητισμό, ανακαλύπτει τη δύναμη μιας διαφορετικής μορφής έκφρασης.
Η επιλογή του Ουάιλντ επιτρέπει επιπλέον μια διακειμενική ανάγνωση. Η σχέση ανάμεσα στην εξωτερική εμφάνιση, στην ηθική αξία και στην κοινωνική αναγνώριση, που συναντάται στα παραμύθια του, συνομιλεί με την ιστορία του Κλείτου. Παράλληλα, η ιστορική εμπειρία του ίδιου του συγγραφέα προσδίδει στην αναφορά μια πρόσθετη σημασία στο πλαίσιο ενός μυθιστορήματος που πραγματεύεται την ομοερωτική επιθυμία και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Αντίστοιχα, η μουσική λειτουργεί ως φορέας συναισθηματικής μνήμης. Το “Blue Moon”, το “West Side Story” και το “Nature Boy” συνδέονται με διαφορετικές στιγμές μοναξιάς, δημόσιας έκθεσης κι αναζήτησης της αγάπης. Οι μουσικές αναφορές δεν συνοδεύουν απλώς τις σκηνές, αλλά συμβάλλουν στη συγκρότηση της συναισθηματικής τους ατμόσφαιρας.
Ο χορός, ειδικότερα, προσφέρει στον Κλείτο μια δυνατότητα αυτοέκφρασης που δεν εξαρτάται από τη λεκτική διατύπωση της ταυτότητάς του. Το σώμα, το οποίο έχει προηγουμένως αποτελέσει αντικείμενο κοινωνικού ελέγχου, μετατρέπεται σε μέσο δημιουργίας. Η δημόσια χορευτική εμφάνιση αποκτά επομένως χαρακτήρα διεκδίκησης: ο Κλείτος εκτίθεται στο βλέμμα των άλλων, χωρίς να αποδέχεται ότι εκείνοι δικαιούνται να καθορίσουν το νόημα της παρουσίας του.
Αφηγηματική συγκρότηση
Η εναλλαγή των κεφαλαίων ανάμεσα στον Αλέξανδρο και στον Κλείτο αποτελεί βασικό οργανωτικό γνώρισμα του μυθιστορήματος. Η τεχνική επιτρέπει την παράλληλη παρακολούθηση δύο διαφορετικών ψυχολογικών διαδρομών και δημιουργεί μια ασυμμετρία ανάμεσα στη γνώση του αναγνώστη και στη γνώση των προσώπων. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται συχνά συναισθήματα που οι ίδιοι οι χαρακτήρες αδυνατούν να ομολογήσουν. Αυτή η απόσταση παράγει δραματική ένταση, ιδίως στις σκηνές όπου η αμηχανία, η ζήλια κι ο φόβος της αποκάλυψης καθορίζουν τη συμπεριφορά τους.
Η αφηγηματική γραφή του συγγραφέα χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στις ψυχολογικές διακυμάνσεις της εφηβείας. Η αξιοποίηση του ελεύθερου πλάγιου λόγου, των αποσιωπήσεων και των σύντομων, διακεκομμένων προτάσεων προσδίδει στον λόγο έναν ρυθμό που ανταποκρίνεται στη συναισθηματική ένταση των πρωταγωνιστών. Οι δισταγμοί, οι αντιφάσεις κι οι επαναλαμβανόμενες σκέψεις τους αποτυπώνουν τη δυσκολία της εφηβικής αυτογνωσίας, αναδεικνύοντας τη σύνθετη σχέση ανάμεσα σε όσα αισθάνονται, σε όσα κατανοούν και σε όσα είναι διατεθειμένοι να εκφράσουν. Η εναλλαγή της εσωτερικής αναζήτησης με τις εξωτερικές συγκρούσεις διαμορφώνει μια αφήγηση στην οποία η προσωπική εμπειρία συνδέεται οργανικά με τις κοινωνικές συνθήκες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει κι η παρουσία των δευτερευόντων χαρακτήρων, οι οποίοι συμβάλλουν στη διαμόρφωση του κοινωνικού περιβάλλοντος των δύο εφήβων. Οι διαφορετικές στάσεις απέναντι στην επιθυμία, στην καλλιτεχνική έκφραση και στην προσωπική ελευθερία αναδεικνύουν τις αντιλήψεις που συνυπάρχουν και συγκρούονται στη σχολική κοινότητα. Ο Κοντολέων αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο οι προκαταλήψεις αναπαράγονται στις καθημερινές σχέσεις, αποκτούν συλλογική ισχύ κι επηρεάζουν τις προσωπικές επιλογές. Έτσι, η ιστορία του Κλείτου και του Αλέξανδρου εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, που καθιστά κατανοητές τις δυσκολίες της αυτοαποδοχής και της αμοιβαίας αναγνώρισης.
Η δραματουργική ένταση κορυφώνεται με την εκδήλωση της ομοφοβικής βίας σε μια σκηνή που συμπυκνώνει τις συνέπειες του κοινωνικού στιγματισμού. Η επιθετικότητα, η οποία προηγουμένως εκδηλωνόταν κυρίως με υπαινιγμούς, προσβολές και συμπεριφορές αποκλεισμού, αποκτά πλέον σωματική διάσταση. Η βία εγγράφεται στο σώμα και μεταβάλλει καθοριστικά τις σχέσεις των προσώπων, φέρνοντάς τα αντιμέτωπα με το βάρος των επιλογών, των φόβων και των σιωπών τους. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αντίδραση του Αλέξανδρου, καθώς αποκαλύπτει την ένταση ανάμεσα στην προσωπική επιθυμία και στον φόβο της κοινωνικής έκθεσης.
Η μεταγενέστερη συναισθηματική προσέγγιση των δύο εφήβων αποκτά έτσι πρόσθετο ψυχολογικό βάρος. Η εμπειρία της βίας, η ενοχή, η ανάγκη επικοινωνίας κι η σταδιακή αναγνώριση των συναισθημάτων τους συνθέτουν μια πορεία προσωπικής ωρίμανσης. Ο Κοντολέων συνδέει την εφηβική αυτογνωσία με την ανάληψη ευθύνης, αναδεικνύοντας τη σημασία της έμπρακτης αποδοχής. Η δυνατότητα μιας ουσιαστικής σχέσης προϋποθέτει πλέον την υπέρβαση της αμηχανίας και του φόβου, καθώς και την αναγνώριση ότι η προσωπική ελευθερία αποκτά το πληρέστερο νόημά της όταν συνοδεύεται από τον σεβασμό και τη φροντίδα για τον άλλον άνθρωπο.
Το δικαίωμα στην επιθυμία και το όριο της αποδοχής
Το «Τρίποντο και πιρουέτα» εντάσσεται στη λογοτεχνία της εφηβείας, αλλά η προβληματική του δεν περιορίζεται στα ηλικιακά χαρακτηριστικά των πρωταγωνιστών. Η ανάγκη αναγνώρισης, ο φόβος της απόρριψης κι η δυσκολία συμφιλίωσης με την προσωπική επιθυμία αποτελούν εμπειρίες που διατρέχουν διαφορετικές ηλικίες και κοινωνίες.
Η σημαντικότερη συμβολή του συγγραφέα βρίσκεται στην ανάδειξη της κανονικότητας ως μιας κοινωνικής απαίτησης που παρουσιάζεται συχνά ως φυσική και αυτονόητη. Ο Κλείτος δεν χρειάζεται να αλλάξει τα μάτια του ή να εγκαταλείψει τον χορό για να γίνει αποδεκτός. Ο Αλέξανδρος δεν χρειάζεται να αποδείξει την αρρενωπότητά του μέσα από τις επιδόσεις του ή μέσα από μια κοινωνικά αναμενόμενη ερωτική συμπεριφορά. Εκείνο που χρειάζεται να αμφισβητηθεί είναι το δικαίωμα του κοινωνικού περιβάλλοντος να επιβάλλει στα πρόσωπα μια ταυτότητα πριν ακόμη εκείνα μπορέσουν να την αναγνωρίσουν και να την εκφράσουν.
Το μυθιστόρημα αποφεύγει τις οριστικές απαντήσεις κι επιτρέπει στους χαρακτήρες να παραμένουν αντιφατικοί. Η αυτογνωσία δεν εμφανίζεται ως μια στιγμιαία αποκάλυψη, ούτε η αποδοχή ως μια διαδικασία απαλλαγμένη από φόβους και οπισθοχωρήσεις. Η προσωπική ελευθερία προϋποθέτει την αναγνώριση της επιθυμίας, αλλά και τη δυνατότητα να υπάρξει αυτή η επιθυμία μέσα σε σχέσεις που δεν στηρίζονται στην απόκρυψη ή στην υποταγή. Η ενηλικίωση δεν ολοκληρώνεται με μια απόφαση ή με μια ερωτική χειρονομία. Συνεχίζεται μέσα από τις αντιφάσεις που το άτομο καλείται να διαχειριστεί.
Το τρίποντο κι η πιρουέτα, δύο κινήσεις που παραπέμπουν σε διαφορετικές αντιλήψεις για το σώμα, την έκφραση και τον ανδρισμό, αποκτούν σταδιακά ένα κοινό σημείο αναφοράς, τη δυνατότητα δύο ανθρώπων να συναντηθούν πέρα από τις ταυτότητες που τους αποδίδουν οι άλλοι. Ο Κοντολέων αφήνει τους ήρωές του στο μεταίχμιο μιας προσωπικής ανακάλυψης, εκεί όπου η επιθυμία αρχίζει να αποκτά το δικό της λεξιλόγιο κι η αποδοχή παύει να αποτελεί αφηρημένη αξία και γίνεται ανθρώπινη εμπειρία. Ίσως τελικά η σημαντικότερη διαδρομή του μυθιστορήματος να μην είναι εκείνη που οδηγεί από τη διαφορετικότητα στην αποδοχή, αλλά εκείνη που επιτρέπει στον έναν άνθρωπο να αναγνωρίσει στον άλλον κάτι από τον εαυτό του, χωρίς να απαιτεί προηγουμένως να του μοιάσει.
Ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΜΑΝΟΥΒΕΛΟΣ είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο «Οι έξι πλευρές του τριγώνου» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.
https://018.bookpress.gr/kritikes/vivlia-gia-efivous/17675-triponto-kai-piroueta-tou-manou-kontoleon-kritiki-i-tyrannia-tis-kanonikotitas??utm_source=Newsletter&utm_medium=email
17.11.26
Ο βράχος που δακρύζει
Η Ελληνική Μυθολογία είναι γεμάτη υπέροχες ιστορίες, μύθους της αρχαιότητας
που φέρνουν κοντά ανθρώπους, θεούς και ημίθεους, άλλοτε για να συνομιλήσουν και άλλοτε για να διαφωνήσουν. Άνθρωποι που επαναστατούν ή ερωτεύονται ζητώντας να ανακαλύψουν τη δική τους ταυτότητα, το δικό τους μέλλον.
Θεοί που συμπαρίστανται ή τιμωρούν θέλοντας να κρατήσουν μακριά τη φθορά της εξουσίας.
Ημίθεοι που κέρδισαν με την ευφυία ή το ταλέντο τους την αθανασία.
Όλοι τους πρωταγωνιστές αλλά και ανταγωνιστές σε ιστορίες μεταμορφώσεων, τιμωριών ή παρεξηγήσεων. Ιστορίες που τρομάζουν, παρηγορούν, εξηγούν και εν δυνάμει θεραπεύουν.
Πρόκειται για συμβολικές αφηγήσεις από χρόνια μυθικά, που με τη δύναμή τους πάντα εμπνέουν συγγραφείς και συναρπάζουν αναγνώστες.
17/11/2026
14.11.26
Ομόνοια - Μια μυθοπλασία
«Ομόνοια – Μια μυθοπλασία»
Μια θεατρική παράσταση στο’Δίπυλον’
Ένα βράδυ, στην Ομόνοια, ένας άντρας βρίσκει έναν νεαρό αλλοδαπό νεκρό. Ειδοποιεί τη αστυνομία, δίνει κατάθεση και επιστρέφει στο σπίτι του.
Το επόμενο πρωί ψάχνει στις ειδήσεις, κοιτάζει στο κινητό του. Τίποτε. Παράξενο, αν σκεφτεί κανείς πόσα ασήμαντα πράγματα που συνέβησαν την ίδια νύχτα έχουν κιόλας γίνει είδηση. Τι ακριβώς, όμως, τον παραξενεύει; Ότι ένας άνθρωπος βρέθηκε νεκρός και κανείς δεν νοιάστηκε γι’ αυτόν; Ή μήπως, τώρα που κανένας άλλος δεν επιβεβαιώνει όσα είδε, αρχίζει κι ο ίδιος να αμφιβάλλει για τα μάτια του;
Κάπου ανάμεσα στα δυο θα έλεγα πως γεννιέται η «Ομόνοια – Μια μυθοπλασία», που παρουσιάζει το Εθνικό Θέατρο στο Θέατρο Δίπυλον. Κι εδώ νομίζω πως εντοπίζεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες του έργου που έγραψαν ο Ανέστης Αζάς, ο Μιχάλης Πητίδης και ο Πρόδρομος Τσινικόρης. Ο ήρωάς τους νοιάζεται για τον άγνωστο. Είναι όμως κι ο ίδιος που έχει ανάγκη από έναν μάρτυρα.
Έξυπνα δομημένο έργο. Ακόμη και το επάγγελμα του ήρωα έχει τη σημασία του. Ο άνθρωπος που θα βαλθεί να εξιχνιάσει τον θάνατο ενός αγνώστου διαχειρίζεται διαμερίσματα βραχυχρόνιας μίσθωσης στην περιοχή. Ξέρει, λοιπόν, την Ομόνοια. Ή, για να το πω κάπως ακριβέστερα, ξέρει να κατατοπίζει τον ξένο που μόλις έφτασε με τη βαλίτσα του. Για τον άλλον ξένο, εκείνον που πέθανε λίγα μέτρα πιο πέρα, τι ξέρει; Κι όταν από την απρόσωπη και επ’ αμοιβή εξυπηρέτηση μετακινηθεί προς κάτι τραγικά προσωπικό (όπως ο θάνατος) τί τάχα θα του συμβεί;
Οι προθέσεις των συγγραφέων γίνονται γρήγορα εμφανείς και ακόμα περισσότερο ξεκάθαρο στόχο έχει η ενημέρωση των θεατών πως η ιστορία που θα παρακολουθήσουν λαμβάνει χώρα… μετά από δύο χρόνια. Οι όποιες καταγγελίες θα γίνουν, έχουν να κάνουν με…το μέλλον.
Ακολουθούμε, λοιπόν, τον νέο άντρα στο αστυνομικό τμήμα, ακούμε τις μαρτυρίες που συγκεντρώνει στον δρόμο, παρακολουθούμε πώς διαδίδεται η ιστορία του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Στην αρχή θέλουμε κι εμείς να μάθουμε τι συνέβη. Λίγο αργότερα αρχίζουμε να προσέχουμε ποιος διηγείται την ιστορία, ποιος την αναμεταδίνει και τι κερδίζει ή χάνει ο καθένας που θα ασχοληθεί με αυτήν.
Η στάση της αστυνομίας, η εκμετάλλευση εκ μέρους εκείνων που χρησιμοποιούν τα μέσα μαζικής δικτύωσης, οι ομάδες αναρχικών αντιδράσεων, οι με διαφόρους τρόπους εργαζόμενοι γύρω και μέσα στην πλατεία και όσοι αδιάφοροι την διασχίζουν ή επιζητούν να κρυφτούν σε σκοτεινές γωνιές της, ακόμα και οι μόνιμοι διαχρονικοί κάτοικοί της, τα περιστέρια… Όλους πλέον και ο νεκρός τους απασχολεί, αλλά και εκείνος ο ανώνυμος νέος άντρας. Αλλά, πόσο εύκολα μπορεί κανείς να γίνει διάσημος και να παραμείνει παράλληλα άγνωστος;
Ο Αζάς και ο Τσινικόρης οδηγούν τους θεατές από τη μια γωνιά της πλατείας στην άλλη με την ίδια ευχέρεια που περνούν από το μυστήριο στη σάτιρα και από αυτήν στον σουρεαλισμό. Πολύτιμη σύμμαχός τους η Ελένη Στρούλια, που κατάφερε να χωρέσει την Ομόνοια στη σκηνή, μαζί με το σιντριβάνι της. Μια παιδική ίσως όμως και ειρωνική ματιά καθώς ένα από τα πλέον γνωστά μέρη της Αθήνας ξαφνικά αποκτά της διαστάσεις ενός παιχνιδιού. Και οι θεατές καλούνται να αποδεχτούν τις κινήσεις των ηθοποιών που υποδύονται γνωστούς τύπους της πλατείας, ως πιόνια μιας ιδιότυπης ‘Μονόπολης’-
Οι επτά ηθοποιοί λειτουργούν άψογα ως σύνολο. Ο καθένας ξέρει πότε να τραβήξει το βλέμμα του θεατή σ’ έναν περαστικό και πότε να κάνει λίγο πιο πέρα για ν’ αφήσει τον επόμενο να φανεί.
Η παράσταση ξέρει καλά το τι συμβαίνει γύρω από την πλατεία. Βλέπει το καινούργιο ξενοδοχείο, τον μετανάστη, τους ανθρώπους που ζουν από τη σεξεργασία, τον αστυνομικό, τον άνθρωπο που κοιτά το κινητό του ενώ κατεβαίνει τις κυλιόμενες σκάλες. Τα περιστέρια που αδιάφορα αφήνουν τις κουτσουλιές τους πάνω στους ώμους ενός περαστικού. Αλλά ο ρυθμός της -γρήγορος και συχνά κραυγαλέος- αν και απόλυτα μέσα στο όλο κλίμα της εποχής μας, κάπου ξεχνάει να σταθεί λίγο περισσότερο σε πρόσωπα. Ζητά να τον υποστηρίξουν τύποι και όχι χαρακτήρες. Και όταν διαισθάνεται πως χαλαρώνει, επιστρατεύει την φαντασία με τη μορφή ενός περιστεριού που προειδοποιεί και τελικά θα προσφέρει και τη λύση.
Εύρημα σίγουρα, αλλά πόσο υποστηριζόμενη δραματουργικά η χρησιμοποίησή του; Τα περιστέρια της Ομόνοιας, σαφώς, έχουν παλαιότερα δικαιώματα πάνω της από πολλούς που αποφασίζουν για το μέλλον της. Ακόμη όμως κι ένα παράδοξο εύρημα θέλει τον χρόνο του να αναπτυχιεί. Μήπως κάπως βιαστικά το παράλογο δίνει τη λύση της ιστορίας; Μήπως χρησιμοποιείται για να γαληνέψει με τον τρόπο του τις ριπές καταγγελιών; Όπως και με άλλον τρόπο εφησυχάζει η μνεία πως η ιστορία συμβαίνει σε μέλλοντα χρόνο;
Στο σημείο αυτό δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ αν βάρυνε στις τελικές επιλογές των δημιουργών η ‘περιπέτεια’ που είχε προηγηθεί. Τον Μάιο, του 2026, έπειτα από πολύμηνη έρευνα του Πρόδρομου Τσινικόρη, το Εθνικό είχε οργανώσει το τριήμερο «Είναι αμαρτωλή; 3 μερόνυχτα στην Ομόνοια». Αντιδράσεις προκάλεσαν τόσο η σχέση της διοργάνωσης με την ισραηλινή ξενοδοχειακή αλυσίδα όσο και η προγραμματισμένη συμμετοχή του ιδρυτή της σε συζήτηση για το μέλλον της πλατείας. Και διατυπώθηκε η εύλογη απορία πώς θα μπορούσε να συζητηθεί σε ποιον ανήκει η Ομόνοια δίχως να καθίσει στο ίδιο τραπέζι κάποιος που ζει εκεί. Οι δράσεις των δύο τελευταίων ημερών ματαιώθηκαν. (Πληροφορίες στο: https://www.tanea.gr/print/2026/05/25/lifearts/se-poion-anikei-i-omonoia?utm_source=chatgpt.com)
Δύσκολα μπορεί να ξέρει κανείς τι έφτασε από την αναστάτωση εκείνων των ημερών ως τις πρόβες του φθινοπώρου. Η μυθοπλασία, πάντως, ήταν εξαρχής στις προθέσεις των δημιουργών. Μου μένει, πάντως, η απορία μήπως τελικά το αστυνομικό μυστήριο, μαζί με την ελευθερία που τους έδινε, τους πρόσφερε και κάποια προφύλαξη. Γιατί η παράσταση μοιάζει να διστάζει μπροστά στο ίδιο ερώτημα που δυσκόλεψε και τη δημόσια συζήτηση. Ποιος μπορεί να μιλήσει εκ μέρους των ανθρώπων αυτής της πλατείας;
Ίσως στις επιφυλάξεις μου να έχει το μερίδιό της και η αναγνωστική μου μνήμη. Όποιος περιμένει να δει στη σκηνή τη σημερινή Ομόνοια με κάτι από τον λοξό φωτισμό που έριχνε πάνω της ο Γιώργος Ιωάννου ή να πλησιάσει τους ανθρώπους της με την τολμηρή οικειότητα του Μένη Κουμανταρέα, μάλλον θα φύγει από το ‘Δίπυλον’ ανικανοποίητος.
Αλλά -λογικό ίσως;- να υπερισχύει η ματιά της εποχής μας. Κι άλλωστε η παράσταση έχει την εντιμότητα να στρέφει τη σάτιρά της και σ’ αυτόν τον ίδιο τον τρόπο που συμμετέχουμε πλέον στα κοινά. Γελάμε με την ευκολία με την οποία ο καθένας διαδίδει τη δική του εκδοχή για έναν άγνωστο, ώσπου πιάνουμε κι εμείς τον εαυτό μας να ανυπομονεί για την επόμενη εκδοχή κάποιου άλλου. Η κατανάλωση της ενημέρωσης και η αμηχανία του τι ακριβώς έχει συμβεί.
Εδώ είναι που με άγγιξε περισσότερο η «Ομόνοια» -στον αυτοσαρκασμό της. Απλώς θα ήθελα κάπως περισσότερο να τον είχε ολοκληρώσει.
Οι συντελεστές της παράστασης
Παραγωγή — Εθνικό Θέατρο, Θέατρο Δίπυλον
Κείμενο — Ανέστης Αζάς, Μιχάλης Πητίδης, Πρόδρομος Τσινικόρης
Σύλληψη και σκηνοθεσία — Ανέστης Αζάς, Πρόδρομος Τσινικόρης
Σκηνικά και κοστούμια — Ελένη Στρούλια
Μουσική — Panú (Παναγιώτης Μανουηλίδης)
Φωτισμοί — Ελίζα Αλεξανδροπούλου
Ερμηνεύουν, με αλφαβητική σειρά — Πάρης Αλεξανδρόπουλος, Στέλλα Βογιατζάκη, Τίτος Γρηγορόπουλος, Κατερίνα Κρίστο, Panú (Παναγιώτης Μανουηλίδης), Παναγιώτα Παπακυριακού, Μιχάλης Πητίδης.
(1121 λέξεις)
Περι Ου 14/11/2026
13.11.26
Eduardo Galeano "Γυναίκες"
Εδουάρδο Γκαλεάνο
«Γυναίκες»
Μετάφραση Ισμήνη Κανσή
Πρόλογος – Επίμετρο Κώστας Αθανασίου
Μεταίχμιο, 2026
Αν η Εύα είχε γράψει τη Γένεση, τι άραγε θα είχε να μας πει για την πρώτη ερωτική νύχτα του ανθρώπινου γένους; Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο θέτει το ερώτημα κι εγώ σκέφτομαι πόσο νωρίς στη ζωή μας ακούσαμε οι περισσότεροι αυτή την ιστορία. Παιδιά ακόμη, προτού καλά καλά καταλάβουμε τι μπορεί να σημαίνει επιθυμία, ξέραμε ήδη σε ποιον έπρεπε να αποδώσουμε την ευθύνη της. Κι όταν αργότερα μάθαμε να διαβάζουμε μόνοι μας, πόσοι άραγε αναρωτηθήκαμε ποιος είχε αφηγηθεί το περιστατικό και πώς θα το θυμόταν εκείνη που το είχε ζήσει;
Ο Ουρουγουανός συγγραφέας (1940–2015) επανερχόταν σε όλο σχεδόν το έργο του στην ανάγκη να κοιτάξουμε διαφορετικά την εποχή μας αλλά και το παρελθόν της. Η πολιτική του συνείδηση καθόριζε τόσο τα πρόσωπα που επέλεγε να φέρει στο προσκήνιο όσο και τον τρόπο με τον οποίο αφηγούνταν τις ζωές τους. Τον ενδιέφεραν οι αποσιωπημένες εμπειρίες, οι πράξεις που έμειναν έξω από τις επίσημες καταγραφές, οι αντιλήψεις που με την επανάληψη απέκτησαν το κύρος μιας αδιαμφισβήτητης αλήθειας. Μέσα από αυτές τις μικρές ιστορίες αναζητούσε τις σχέσεις εξουσίας πάνω στις οποίες στηρίχτηκε ο πολιτισμός μας.
Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι «Γυναίκες», η ανθολογία που ο ίδιος ετοίμασε, χωρίς να προλάβει να δει την έκδοσή της. Συγκέντρωσε σύντομα πεζά του από σαράντα περίπου χρόνια γραφής και με άξονα τη γυναικεία παρουσία μέσα στην ιστορία του ανθρώπινου γένους τα έφερε κοντά το ένα με τα άλλα. Η συνύπαρξη αυτή μας επιτρέπει να διαβάσουμε τα επιμέρους κείμενα και ως μια συνολική παρέμβαση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν.
Πρόθεσή του Γκαλεάνο να τιμήσει τις γυναίκες, κι έχει, νομίζω, σημασία ο πληθυντικός του τίτλου. Η καθεμιά διεκδικεί κάτι δικό της. Η μία ερωτεύεται όποια θέλει, η άλλη ζητά να ανέβει στο βήμα μιας συνέλευσης, μια τρίτη γυρεύει να μάθει τι απέγινε το παιδί της. Μια άλλη καθορίζει την πορεία της ζωής της και μια άλλη στρέφεται στην τέχνη για να μιλήσει για το σώμα και την εμπειρία της. Ο Γκαλεάνο τις πλησιάζει όλες με προσοχή στην επιθυμία τους να υπάρξουν με τους δικούς τους όρους, ακόμη κι όταν το τίμημα αυτής της επιθυμίας αποδεικνύεται δυσβάσταχτο.
Η συνύπαρξη τόσων διαφορετικών γυναικών αποκτά έτσι συγκεκριμένο κριτικό βάρος. Διαβάζοντας τη μια ιστορία πλάι στην άλλη, αρχίζεις να διακρίνεις τη συγγένεια ανάμεσα στον τρόπο που μεγαλώσαμε και στον τρόπο που γράφτηκε η Ιστορία της ανθρωπότητας. Τα ίδια λόγια που μέσα στο σπίτι όριζαν τι ταιριάζει σ’ ένα κορίτσι, έξω από το σπίτι μπορούσαν να γίνουν νόμος, απόφαση δικαστηρίου, μια παράγραφος στο σχολικό βιβλίο που θα διάβαζε η νεαρή μαθήτρια. Η ανδροκρατία διαμόρφωνε τη ζωή και ταυτόχρονα καθόριζε ποια γεγονότα της θα άξιζε να διασωθούν. Κι έτσι η σκοπιά εκείνων που είχαν την εξουσία περνούσε στις επόμενες γενιές ως κοινή, αυτονόητη γνώση.
Ας δούμε, για παράδειγμα, τη Σαπφώ. Για τη ζωή της ξέρουμε ελάχιστα, κι ωστόσο έφτασε ως εμάς η διήγηση πως έπεσε από έναν βράχο επειδή την περιφρόνησε ένας ναυτικός. Ο Γκαλεάνο επαναλαμβάνει με ειρωνική ευθυμία τα όσα λέγονται κι ύστερα περνά στο πρώτο πληθυντικό. ‘Σε εμάς τους άντρες’, παρατηρεί, ‘κακοφαίνεται μια γυναίκα να προτιμά μιαν άλλη γυναίκα’. Με φυλετική αυτογνωσία συμπεριλαμβάνει και τον εαυτό του ανάμεσα στους κληρονόμους μιας παράδοσης που ευκολότερα φαντάστηκε τη Σαπφώ να πεθαίνει για έναν άντρα παρά τον άντρα να περισσεύει από τη δική της ερωτική ιστορία. Αυτή η αυτοκριτική διάθεση δίνει, θα έλεγα, ιδιαίτερη πειστικότητα στην παρέμβασή του.
Στις «Μαρίες» πάλι, δυο γυναίκες στέκονται πλάι πλάι, στα πόδια του Εσταυρωμένου. Τη μητέρα του Ιησού η χριστιανική παράδοση την ύψωσε ως πρότυπο παρθενίας. Στη Μαρία τη Μαγδαληνή απέδωσε έναν πρότερο βίο για τον οποίο, αιώνες τώρα, οι πιστοί εξακολουθούν μεγαλόψυχα να τη συγχωρούν. Εδώ η ειρωνεία του Γκαλεάνο με έκανε να σταθώ λίγο περισσότερο. Πόσο εύκολα αναγνωρίζει κανείς την περιφρόνηση όταν παίρνει τη μορφή της προσβολής και πόσο δυσκολότερα όταν εκείνος που την εκφράζει πιστεύει ειλικρινά πως προσφέρει συγχώρεση. Η εξουσία να ορίζεις την ενοχή του άλλου επιβιώνει ακόμη και στη στιγμή που δηλώνεις πως την παραγράφεις.
Στη «Γκιλοτίνα», λέξη που εύκολα φέρνει στον νου τη Μαρία Αντουανέτα, ο Γκαλεάνο θυμίζει τρεις άλλες γυναίκες. Την Ολέμπ ντε Γκουζ, που διεκδίκησε για τις γυναίκες τα δικαιώματα του πολίτη τον καιρό της Γαλλικής Επανάστασης. Τη Μαρί-Λουίζ Ζιρό, που εκτελέστηκε στο Παρίσι το 1943 επειδή έκανε αμβλώσεις. Και τη φοιτήτρια Σόφι Σολ, που την ίδια χρονιά αποκεφαλίστηκε στο Μόναχο επειδή μοίραζε προκηρύξεις εναντίον του Χίτλερ.
Μια λέξη και τρεις ζωές σε λίγες αράδες. Αλλά αρκούν για να αποκτήσει η λέξη ένα ευρύτερο ιστορικό και ανθρώπινο περιεχόμενο. Εδώ φαίνεται και η δραστικότητα της σύντομης φόρμας του Γκαλεάνο. Επιλέγει μια στιγμή, μια φράση, μια λεπτομέρεια που επιτρέπει στον αναγνώστη να πλησιάσει διαφορετικά το πρόσωπο που την είπε. Κλείνει την αφήγησή του με τη Σόφι να προσέχει πόσο όμορφη, πόσο ηλιόλουστη είναι η μέρα που της έλαχε να πεθάνει. Κι έτσι, για μια στιγμή, βλέπουμε κι εμείς το Μόναχο μέσα από τα μάτια μιας νέας γυναίκας που ήθελε να ζήσει εκείνη τη μέρα.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τη μάνα από την Πλατεία του Μάη που, καθώς πλησιάζει το απόγευμα, βάζει πάλι ένα πιάτο στο τραπέζι για τον αγνοούμενο γιο της. Ας σταθεί ο αναγνώστης σ’ αυτό το πιάτο. Την ίδια γυναίκα, λίγο πριν, την έχει δει στην πλατεία του Μπουένος Άιρες, μαζί με τις άλλες μάνες, να κρατά τη φωτογραφία του παιδιού της. Μεγαλώσαμε μαθαίνοντας να αναγνωρίζουμε στην πρώτη της κίνηση τη μάνα. Μας είναι τόσο οικεία η έγνοια αυτής που στρώνει το τραπέζι, που κινδυνεύουμε να προσπεράσουμε τη στιγμή όπου η έγνοια την οδηγεί έξω από το σπίτι, απέναντι στους στρατηγούς. Η αφήγηση συνδέει αυτή την καθημερινή χειρονομία με τη δημόσια διεκδίκηση και μας επιτρέπει να κατανοήσουμε από πού αντλεί τη δύναμή της η αντίσταση. Θα μπορούσε κανείς να έχει συγκρατήσει ονόματα και χρονολογίες από τη δικτατορία της Αργεντινής και να του έχει διαφύγει τι σήμαινε για έναν άνθρωπο να μην ξέρει, την ώρα που στρώνει το τραπέζι, αν το παιδί του ζει.
Κι ωστόσο, ανάμεσα σε τόσες γυναίκες που έχουν κάθε λόγο να ζητούν από τον αναγνώστη να θυμηθεί τι υπέστησαν, ο Γκαλεάνο βρίσκει χώρο και για μια γυναίκα στο Όσλο που τραγουδά και αφηγείται. Ανάμεσα στα τραγούδια τραβά από τις τσέπες της φούστας της μικρά χαρτάκια. Ρίχνει μια λοξή ματιά στο καθένα κι αρχίζει να διηγείται. Η παρουσία της διευρύνει το νόημα του φόρου τιμής που επιχειρεί η ανθολογία. Ετούτη η γυναίκα κερδίζει τη θέση της στη μνήμη μας με την τέχνη της, με την ευχαρίστηση που δίνει σ’ όσους μαζεύτηκαν να την ακούσουν, με τον δικό της τρόπο να μεταδίδει τις ιστορίες των άλλων. Σ’ αυτή την αναγνώριση της δημιουργικής της παρουσίας αισθάνομαι να ολοκληρώνεται η ματιά του Γκαλεάνο.
Επανέρχομαι στο σύντομο πεζό με το οποίο άρχισα αυτό το κείμενο -εκείνο το σχετικό με την Εύα. Καθώς έκλεινα το βιβλίο, σκεφτόμουν πόσο εξαρτάται η σχέση μας με το παρελθόν από εκείνον που μας το αφηγείται. Οι επιλογές του, οι παραλείψεις του, ακόμη και ο τόνος της φωνής του γίνονται μέρος της δικής μας αντίληψης για τον κόσμο. Και συχνά τις μεταφέρουμε στα παιδιά, προτού προλάβουμε να τις εξετάσουμε οι ίδιοι.
Οι «Γυναίκες» μάς δίνουν αφορμές για μια τέτοια εξέταση. Η συγκίνηση που προκαλούν τα πρόσωπα συνοδεύεται από την ανάγκη να ξανασκεφτούμε όσα έχουμε δεχτεί γι’ αυτά. Κι έχει, λοιπόν, τη σημασία του ποιος θα πει την ιστορία της Εύας την επόμενη φορά σ’ ένα παιδί, σε ποια λεπτομέρεια θα σταθεί, πόσο χώρο θα αφήσει στην όποια απορία. Θα μου άρεσε να φανταστώ πως, χρόνια αργότερα, το παιδί θα θυμάται και τη στιγμή που κάποιος το άφησε να αναρωτηθεί τι σκεφτόταν η ίδια η Εύα. Η ανάγνωση του Γκαλεάνο με έκανε να σταθώ λίγο περισσότερο σ’ αυτή την απορία. Και να σκεφτώ πόσες ακόμη παρόμοιες ερωτήσεις περιμένουν μέσα στις ιστορίες που πιστεύουμε πως γνωρίζουμε.
Diastixo , 12/11/2026
(1270 λέξεις)
12.11.26
Μαρία Ρουσάκη "Λάφυρα στο Λονδίνο"
Μαρία Ρουσάκη
«Λάφυρα στο Λονδίνο»
Σειρά : Οι Κατάσκοποι της Γεωγραφίας
Εικόνες: Λίλα Καλογερή
Εκδόσεις Διόπτρα
Με τα Λάφυρα στο Λονδίνο, το δωδέκατο βιβλίο της σειράς «Οι Κατάσκοποι της Γεωγραφίας» των εκδόσεων Διόπτρα, η Μαρία Ρουσάκη επιστρέφει σε μια συγγραφική συντροφιά στην οποία ανήκει από το ξεκίνημά της. Δικό της ήταν και το Μήνυμα στο Μανχάταν, ο δεύτερος τόμος της σειράς.
Το ενδιαφέρον σε αυτό το συλλογικό εγχείρημα είναι ο τρόπος με τον οποίο γεννήθηκε. Όπως έχει αφηγηθεί σε συνέντευξή της η Τζένη Κουτσοδημητροπούλου (συγγραφέας και η ίδια, αλλά και υπεύθυνη της σειράς) , την αρχική ιδέα είχε η Λύντη Γαλάτη, υπεύθυνη παιδικού βιβλίου της Διόπτρας. Οι δυο τους διαμόρφωσαν ένα πρώτο σχέδιο και κατόπιν έξι συγγραφείς συναντήθηκαν για να αποφασίσουν τους κανόνες του παιχνιδιού. Κάθε ιστορία θα εκτυλισσόταν σε διαφορετικό μέρος του κόσμου και ο συγγραφέας της θα διάλεγε κάτι που είχε κινήσει τη δική του περιέργεια —ένα αληθινό περιστατικό, ένα ιστορικό αίνιγμα, ένα στοιχείο του τοπικού πολιτισμού— για να πλάσει γύρω του μια περιπέτεια.
Αλλά ποιοι είναι αυτοί οι «Κατάσκοποι της Γεωγραφίας»; Μα τα παιδιά που έχουν διακριθεί στα παιχνίδια γεωγραφίας του «Πορτολάνου», μιας εφαρμογής που επινόησαν οι συγγραφείς και μέσα από την οποία οι ήρωές τους γνωρίζονται, κουβεντιάζουν και ανταλλάσσουν πληροφορίες. Στην ουσία γίνονται οι ίδιοι πρόσωπα (άλλοτε πρωταγωνιστές, άλλοτε όχι) της κάθε ιστορίας.
Οπότε αν και το καθένα από τα βιβλία διαβάζεται αυτοτελώς, ωστόσο ένα παιδί που βρίσκεται στην άλλη άκρη του κόσμου πολύ πιθανόν να έχει περάσει φευγαλέα από την οθόνη του κινητού του προηγούμενου ήρωα προτού αποκτήσει τη δική του ιστορία.
Το τέχνασμα αυτό δίνει την ευκαιρία σε ένα σημερινό παιδί (τόσο πλέον εξοικειωμένο με την παγκοσμιοποιημένη διαδικτυακή εποχή μας) να δει πως ο κόσμος μπορεί να έχει τις διαστάσεις της υφηλίου και συγχρόνως την οικειότητα μιας γειτονιάς.
Καθώς η σειρά προχωρούσε, φάνηκε πόσο διαφορετικές ιστορίες μπορούσαν να χωρέσουν στην αρχική ιδέα.
Την ξεκίνησε η Τζένη Κουτσσοδημητροπούλου (Σκωτία και Ιαπωνία), λίγο αργότερα ο Κώστας Στοφόρος έφερε μια μικρή σκακίστρια στην ιταλική πόλη του Πολέριο, ενώ η Άννα Κοντολέων, στο Μεσαιωνικό κάστρο και οι Γίγαντες του Ουρανού, οδήγησε τρία παιδιά σε ένα γαλλικό κάστρο με χαμένους πολύτιμους λίθους. Ο Βαγγέλης Ηλιόπουλος επέλεξε ως προορισμό των ηρώων του την Αίγυπτο, ενώ η Ελένης Σβορώνου το Μεξικό. Την σειρά την εμπλουτίζουν με τις υπογραφές τους ακόμα η Λίνα Μουσιώνη (Μαρόκο και Ρουμανία) , η Μάγια Δεληβοριά (Νορβηγία) και η Άντρια Αντωνίου (Ολλάνδία).
Ο κάθε συγγραφέας λες και παίρνει από τον προηγούμενο τη σκυτάλη για να οδηγήσει τον αναγνώστη σε μια άλλη χώρα, σε μια άλλη περιπέτεια.
Με τα Λάφυρα στο Λονδίνο η Ρουσάκη ξαναπιάνει και πάλι τη σκυτάλη και συστήνει τη δική της νέα ηρωίδα, τη Λουκία, που θα προτιμούσε να μην είχε πάει καθόλου στο Λονδίνο, ιδίως με μια αδελφή που καταφέρνει πάντα να τραβά την προσοχή.
Εκεί όμως θα γνωρίσει τον Τιμ και μαζί θα αναζητήσουν σε ποιον ανήκαν τα λάφυρα του θησαυρού του Τσίπσαϊντ. Στην αναζήτηση αυτή η Λουκία θα ‘συναντηθεί’ και με τα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Οπότε ο τίτλος που διάλεξε η Ρουσάκη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Άλλο πράγμα φέρνει στον νου ενός παιδιού η λέξη «θησαυρός» κι άλλο η λέξη «λάφυρα». Ανάμεσα στις δύο χωρά ένα ερώτημα που αξίζει να γεννηθεί σε μια πρώτη επίσκεψη στο Λονδίνο. Πώς βρέθηκε εδώ αυτό που βλέπω, και σε ποιον ανήκε προτού φτάσει ως εδώ;
Και στο βιβλίο αυτό -όπως σε όλα τα άλλα της σειράς- την εικονογράφηση την υπογράφει η Λίλα Καλογερή.
Οι εικόνες της χωρίς να χάνουν από βιβλίο σε βιβλίο την δική τους ταυτότητα, καταφέρνουν να συντροφεύουν μονιασμένα τα διαφορετικά συγγραφικά ευρήματα.
(600 λέξεις)
Fractal, 12/11/2026
Γιάννης Πάσχος 'Άγριες μέρες'
Γιάννης Πάσχος
«Άγριες μέρες»
Εκδόσεις Ισνάφι
Γράφει ο Μάνος Κοντολέων
Αν επιχειρούσα να εντοπίσω το τι είναι αυτό που συνδέει τα διαφορετικά μεταξύ τους βιβλία του Γιάννη Πάσχου, θα στεκόμουν στην επιμονή του να παρατηρεί τη ζωή εκεί όπου αυτή δυσκολεύεται να συμμορφωθεί με τους κανόνες. Τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος που αντιστέκεται στις ταξινομήσεις μας, η επιθυμία που δεν είναι πάντα κοινωνικά αποδεχτή, η ευαισθησία που οι άλλοι εκλαμβάνουν ως αδυναμία ή παραξενιά. Και συγχρόνως, τον απασχολεί η δυνατότητα αυτού του ανθρώπου να υπερασπιστεί τον εαυτό του, κάποτε με το χιούμορ, κάποτε με την εξέγερση, άλλοτε πάλι καταφεύγοντας στη φαντασία. Κάπως έτσι θα διάβαζα τη συγγένεια ανάμεσα στον παρεξηγημένο αφηγητή των ‘Μαγικών ιστοριών του Δον Ντομίνγκο’, στο παιδί του ‘Χρονικού ενός δυσλεκτικού’ και στους ανυπότακτους νέους των ‘Παραδείσιων πουλιών.
Στο ‘Χρονικό ενός δυσλεκτικού’, για παράδειγμα, η προσωπική εμπειρία φανερώνει με ιδιαίτερη αμεσότητα αυτή τη σύγκρουση. Το παιδί έχει τον δικό του τρόπο να προσλαμβάνει τον κόσμο, αλλά το σχολείο απαιτεί να τον εγκαταλείψει για να ανταποκριθεί στις δικές του προδιαγραφές Είχα σταθεί, γράφοντας για το βιβλίο, σε αυτήν ακριβώς τη δυσκολία της εκπαίδευσης να αναγνωρίσει και να καλλιεργήσει την ιδιαιτερότητα. Η αφήγηση, ωστόσο, κρατά το χιούμορ και την τρυφερότητά της* επιτρέπει στην τραυματική εμπειρία να συνυπάρξει με τη χαρά ενός ανθρώπου που κατόρθωσε να ακολουθήσει τον δρόμο του.
Από την άλλη δεν έχω ξεχάσει το πως η κοινωνική πίεση παίρνει διαφορετική μορφή στα ‘Παραδείσια πουλιά’. Εδώ η φιλία γίνεται στήριγμα δύο νέων που αντιδρούν στην υποκρισία και στο μέλλον που οι άλλοι έχουν σχεδιάσει γι’ αυτούς. Αναζητούν κατανόηση σε πρόσωπα και χώρους του περιθωρίου, μετακινώντας μαζί και το βλέμμα του αναγνώστη: ποιος δικαιούται τελικά να κρίνει ποιον, πού υπάρχει εκμετάλλευση και πού μπορεί να διασωθεί μια σχέση αλληλεγγύης;
Περνώντας, τώρα, στις ‘Μαγικές ιστορίες του Δον Ντομίνγκο’, διαπιστώνω πως στην πεζογραφία του Πάσχου, το παράξενο διευρύνει τις δυνατότητες της ζωής και προσφέρει παρηγοριά, ενώ στο ‘Φοβού τα βρέφη’ η φαντασία γίνεται σκοτεινότερη, καθώς αναμετριέται με την εξουσία, τη βία και την ανθρώπινη καταστροφικότητα.
Μια άλλη διάσταση των ενδιαφερόντων αυτού του συγγραφέα, είχε δει στις ‘Ουρές’- εκεί η γνώση του υδρόβιου κόσμου συναντά τον μύθο και την αλληγορία, για να στεγάσει πάθη και αντιφάσεις που αναγνωρίζουμε ως δικά μας. Θα έλεγα πως αυτή η μετακίνηση προς το φανταστικό δίνει στον Πάσχο την απόσταση που χρειάζεται για να σχολιάσει την πραγματικότητα με μεγαλύτερη ελευθερία.
Μα πλάι στην κοινωνική αμφισβήτηση υπάρχει η αγωνία της ίδιας της ύπαρξης. Στην ποιητική σύνθεση ‘Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ’ τον σταυρό’, το σώμα που υποφέρει και η αναμέτρηση με τον θάνατο φέρνουν στο προσκήνιο την ευαλωτότητα, την κόπωση, την ανάγκη της συμπαράστασης.
Από το παιδί που δυσκολεύεται να γίνει αποδεκτό έως το σώμα που δοκιμάζει τα όριά του, σχηματίζεται λοιπόν ένα πεδίο επίμονων συγγραφικών ενδιαφερόντων. Μέσα σε αυτό θα ήθελα να τοποθετήσω και τις πρόσφατες ‘Άγριες μέρες’ .
Το θέμα εδώ είναι η ζωή στο στρατό κατά την περίοδο αμέσως μετά την πτώση της Χούντας.
Πρωτοπρόσωπη η αφήγηση -ο Πάσχος δεν κρύβει πως ο ήρωάς του και ο ίδιος είναι το ίδιο πρόσωπο. Και με μια απόλυτα σπαρταριστή στον ρεαλισμό της γλώσσα δεν περιγράφει απλώς, αλλά ζωντανεύει τη ζωή ενός στρατευμένου νέου στις αρχές της δεκαετίας του’80.
Η δημοκρατία έχει επιστρέψει στη χώρα, αλλά οι μετεμφυλιακές στρεβλώσεις συνεχίζουν να υπάρχουν και στην περίπτωση του αφηγητή αποκτούν σχεδόν τραγικές διαστασεις.
Ενώ τα χουντικά κατάλοιπα δεν έχουν ακόμα εξαφανιστεί -αν υποθέσουμε πως έστω και αργότερα εξαφανίστηκαν πλήρως- ο ήρωας, με ένα φοιτητικό παρελθόν αρκούντως αριστερό, στέλνεται στο Σιδηρόκαστρο. Αλλά στον ίδιο Τάγμα θα έχουν σταλθεί και χουντικοί αξιωματικοί -ο στρατιωτικός μηχανισμός θέλει να τους περιορίσει μιας και δεν έχει τη δυνατότητα πλήρως να τους ελέγχει, ενώ την ίδια στιγμή δεν είναι και τόσο φιλόξενος προς του νέους με αριστερές σκέψεις και πράξεις.
Κι έτσι σε ένα τόπο άγριο και απομονωμένο συναντιόνται εκείνοι που θα χαράξουν το μέλλον της χώρας, με αυτούς που είχαν ασελγήσει στο παρελθόν της.
Η συνύπαρξη αποκτά την βίαιη ορμή και τις διαστάσεις μιας προσωπικής και υπαρξιακής αντιπαλότητας.
Είκοσι έξι μήνες θα διαρκέσει η θητεία του στρατιώτη. Και μέσα σε αυτούς τους μήνες ο οραματιστής φοιτητής θα μετατραπεί σε ένα πολιτικό πρόσωπο που πάνω από την όποια πολιτική του ταυτότητα θέλει να εδραιώσει και να επιβάλει την αυθεντικότητα όλης της ύπαρξής του.
Αν εξαιρέσω τη νουβέλα του Βασιλικού «Το αγγέλιασμα», δεν μπορώ να θυμηθώ άλλο κείμενο έλληνα συγγραφέα που έχει ως κέντρο του το τι μπορεί εμπεριέχεται στην εμπειρία μιας στρατιωτικής θητείας.
Και το παράξενο είναι πως αυτή η βαθιά τομή στην περιγραφή μιας περιόδου που αφορά σχεδόν όλους τους άρρενες έλληνες, στην περίπτωση του Βασιλικού δίνεται με ένα απολύτως επιτυχημένο συμβολισμό, ενώ στην περίπτωση του Πάσχου με έναν απολύτως επιτυχημένο ρεαλισμό.
Πέρα από αυτό, για μια ακόμα φορά ο αναγνώστης αυτού του τόσο ιδιόμορφου συγγραφέα, συναντά όλα όσα αποτελούν την συγγραφική του ταυτότητα -την βαθιά πίστη στη δύναμη της εσωτερικής θέλησης και στην αξία της εντελώς προσωπικής επιλογής του τρόπου ζωής.
(820 λέξεις)
Fractal, Νοεμ. 2026
11.11.26
Στο street Radio η Eleftheria Kambouroglou
Ο Μάνος Κοντολέων δεν έχει μόνο λυρική γραφή, αλλά και τη διορατικότητα και την ευαισθησία να πραγματεύεται στα μυθιστορήματά του, εύθραυστα θέματα της εφηβείας. Εκεί όπου υπάρχει λογοτεχνικό κενό ανάμεσα στα παιδικά βιβλία και σε αυτά των ενηλίκων, η νεανική λογοτεχνία βρίσκει τη φωνή της μέσα από την πένα του. Το «Τρίποντο και Πιρουέτα» αγγίζει ένα ιδιαίτερα βαθύ και ακανθώδες ζήτημα σε σχέση με τα προηγούμενα έργα του: τη σεξουαλική αναζήτηση των εφήβων, τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται, τη διαφορετικότητα και τον τρόπο που την προσλαμβάνουν οι άλλοι, αλλά και την εσωτερική δύναμη που χρειάζεται να διαθέτει ένας νέος για να εδραιώσει την υπόστασή του, όποια κι αν είναι αυτή, κόντρα στο ρεύμα.
Με τόλμη, ρεαλισμό και λεπτότητα προσεγγίζει κοινωνικά θέματα μέσα από τα βιβλία του, φωτίζοντας τις εσωτερικές αναζητήσεις, τις ανασφάλειες και τη δύσκολη πορεία των εφήβων προς την ενηλικίωση. Με το βραβευμένο «Η μάσκα του Καπιτάνο» (Κρατικό Βραβείο Εφηβικού – Νεανικού Λογοτεχνικού 2022) εστιάζει στην ενδοοικογενειακή αποξένωση, την ανασφάλεια και τον εκφοβισμό. Οι οικογενειακές σχέσεις μπαίνουν στο στόχαστρο της γραφής του και στα έργα του «Ο αδερφός της Ασπασίας» και «Μάσκα στο φεγγάρι», το οποίο τιμήθηκε επίσης με το Κρατικό βραβείο το 1997. Το παλαιότερο (1989) «Το ταξίδι που σκοτώνει» μιλάει ανοιχτά για τη μάστιγα των ναρκωτικών. Στο «Ροκ Ρεφρέν» (1999) μπαίνουν στο μικροσκόπιο η ροκ κουλτούρα, ο έρωτας και η ανάγκη των νέων να χαράξουν τη δική τους πορεία, μακριά από τις οικογενειακές και κοινωνικές επιταγές. Σε αυτά τα διλλήματα επανέρχεται και στο τελευταίο του βιβλίο, βουτώντας κατευθείαν στον πυρήνα των σύγχρονων εφηβικών ανησυχιών.
Δύο έφηβοι ο Κλείτος και ο Αλέξανδρος, φαινομενικά διαφορετικοί συναντιούνται σε μια επαρχιακή πόλη. Κουβαλούν απώλειες και οικογενειακά προβλήματα, ενώ βρίσκονται μπροστά στην πρόκληση μιας νέας αρχής, στο καινούριο τους σχολείο. Ο Κλείτος προέρχεται από οικογένεια μουσικών. Πιάνο, κιθάρα, τραγούδια, σαξόφωνο. Νότες που γεμίζουν τη ζωή του. Ένα παιδί μάλλον μοναχικό, αδύνατο, ψηλό, με μακριά μαλλιά, όμορφο, εύθραυστο και λεπτεπίλεπτο, σαν κορίτσι. Αναζητά τα δικά του βήματα στη ζωή. Γνωρίζει από μικρός τον προσωπικό του τρόπο καλλιτεχνικής έκφρασης. Μόνο που οι πιρουέτες δεν είναι για τα αγόρια. Για τις προσωπικές του επιλογές θα λοιδορηθεί, θα έρθει σε δίλλημα, θα χάσει το κουράγιο του, θα ανακαλέσει τα θέλω του. Όταν γνωρίσει τον Αλέξανδρο θα ανακύψει ένα άλλο ζήτημα: τον έρωτα…
Ο Αλέξανδρος, για τον Κλείτο και ο Άλεκ για τους πολλούς, θέλει να γίνει διάσημος παίκτης του μπάσκετ. Έχει ταλέντο και δουλεύει σκληρά γι’ αυτό. Από την αρχή, στη νέα πόλη και το καινούριο σχολείο γίνεται πόλος έλξης των συμμαθητών του, εντάσσεται αμέσως στην ομάδα μπάσκετ και όταν τους οδηγεί με τα τρίποντά του σε νίκες, μετατρέπεται στο φωτεινό τους αστέρι. Κάποιοι τον θαυμάζουν και άλλοι τον ζηλεύουν, όμως όλοι θέλουν λίγη από τη λάμψη του. Η εύθραυστη οντότητα του Κλείτου δίπλα του, τον εμπνέει, τον σαγηνεύει και τον έλκει ακαταμάχητα. Όμως, τι θα πουν οι άλλοι; «Θα συνεχίσεις να χαριεντίζεσαι με την μαζορέτα σου;», καγχάζει ένας μεγαλύτερος σε ηλικία συμπαίκτης του. Κι αυτό είναι προειδοποίηση ή απειλή;
Το «Τρίποντο και Πιρούετα» δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα, όπως αναφέρεται στο εξώφυλλο, έχει πιο βαθιές ρίζες που φτάνουν στα έγκατα της συνείδησης των νέων, φωτίζει τις αόρατες κοινωνικές, ηθικές και οικογενειακές δυνάμεις που δεσμεύουν ή απελευθερώνουν κάθε επιλογή και επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Είμαστε μόνο τα θέλω και οι αποφάσεις μας; Πώς καθορίζουν οι άλλοι την ταυτότητά μας, τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς μας, τις επιλογές που θα τολμήσουμε ή όχι. Πώς οδηγούμαστε σιωπηλά, συριστικά, υπόγεια στην αυτογνωσία; Και ποιο ρόλο παίζει η συνείδηση στις επιλογές ενός εφήβου.
Με γλώσσα σχεδόν εφηβική, σαν να είναι λες φορτισμένη από τα συναισθήματα, τις σκέψεις, τους προβληματισμούς της ηλικίας, ο Μάνος Κοντολέων αλιεύει από τα σωθικά των εφήβων την κραυγή απόγνωσης, την εσωτερική ενδόμυχη αναζήτηση, τους αδάμαστους δισταγμούς, την αντίσταση στην υποταγή στη βούληση των πολλών. Δημιουργεί έναν ήρωα, τον παππού του Κλείτου που λειτουργεί ως από μηχανής θεός, για να υπενθυμίσει ότι το δίλημμα ανάμεσα στα προσωπικά θέλω, στα κοινωνικά πρότυπα και στην οικογενειακή προσταγή δεν είναι καινούργιο. Επανέρχεται μέσα στον χρόνο, με διαφορετικά πρόσωπα και διαφορετικές εκβάσεις. Άλλοτε νικά κι άλλοτε νικιέται.
Στη διαρκή σύγκρουση ενός εφήβου ανάμεσα στο θέλω, στο πρέπει και στο ανήκω, οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες ούτε αυτονόητες. Υπάρχουν θέλω που μπορούν να μετουσιωθούν σε πρέπει και ανήκω, να πάρουν ασυνείδητα ρόλους διαφορετικούς και να οδηγήσουν σε δρόμους απροσχεδίαστους. Και κάποιες φορές μπορούν να βρουν τη σωστή τους θέση με τα πρέπει να μεταμορφώνονται σε ελπίδες και τους δρόμους να ανοίγονται μπροστά μας.
Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι απλώς ευφάνταστος, ατακαριστός, «πιασάρικος». Είναι μια δήλωση για την ταυτότητα και τα στερεότυπα που την συνοδεύουν. Ένα ευφυές εύρημα όπου το σώμα γίνεται το όχημα των θέλω. Το ταλέντο στις πιρουέτες ή τα τρίποντα μπορεί να προδίδει τις προτιμήσεις και τις κλίσεις σου, χωρίς όμως να καθορίζει τη σεξουαλική σου ταυτότητα ή τον ερωτικό σου προσανατολισμό. Κόντρα στα στερεότυπα της αρρενωπότητας και στην ταύτιση του ερωτικού με συγκεκριμένες εικόνες και πρότυπα μπορείς να βάζεις τρίποντα και να σου αρέσουν και οι πιρουέτες.
Σε μια εποχή όπου η συζήτηση γύρω από τη σεξουαλική αναζήτηση, τη διαφορετικότητα, τη συμπερίληψη και τα δικαιώματα των ομόφυλων ζευγαριών έχει γίνει πιο ορατή, είναι σημαντικό να μιλάμε ανοιχτά στους εφήβους για αυτά τα ζητήματα. Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, είναι να τους δίνουμε χώρο να ανακαλύψουν και να εκφράσουν τον εαυτό τους, χωρίς να τους επιβάλλουμε προσδοκίες ή έτοιμες απαντήσεις. Να τους δείχνουμε τη δύναμη της ελεύθερης προσωπικής αναζήτησης, χωρίς να τους κατευθύνουμε προς μια συγκεκριμένη ταυτότητα, αλλά ούτε και να τους κάνουμε να αισθάνονται ότι πρέπει να την αποκρύψουν. Γιατί η αποδοχή δεν σημαίνει υπόδειξη και η ελευθερία δεν σημαίνει συμμόρφωση σε ένα διαφορετικό πρότυπο. Είναι ωραίο να είσαι ο εαυτός σου, να μπορείς να τον εκφράζεις και να νιώθεις αποδεκτός. Να μην προσπαθείς να ακολουθήσεις την αγέλη. Να πηγαίνεις κόντρα στο ρεύμα, αλλά όχι κόντρα στην ευτυχία σου.
(970 λέξεις)
https://streetradio.gr/triponto-kai-piroueta-tou.../...
6.11.26
Η Μαρίζα Ντεκάστρο για τα '9 Παραμύθια'
Τα παραμύθια του Όσκαρ Ουάιλντ θεωρούνται κλασικά παιδικά αναγνώσματα. Κλασικά αλλά πάντοτε διασκευασμένα! Οι διασκευές διατηρούν βασικό μύθο και επιμύθιο, και προσαρμόζονται στην ηλικία του κοινού στο οποίο θεωρητικά απευθύνονται. Κυκλοφορούν εικονογραφημένα σε εκδόσεις διαφόρων ποιοτήτων- από φτηνοεκδόσεις με μαλακό εξώφυλλο και μικρό σχήμα για παιδιά από 3 ετών (!) μέχρι εκδόσεις θαυμάσια εικονογραφημένες (ξεχωρίζω το εξαντλημένο πλέον Αστερόπαιδο σε εικονογράφηση Βασίλη Παπατσαρούχα, Μεταίχμιο, 2014).
Σε έναν κομψό και λιτό τόμο, που δεν αποσπά τον αναγνώστη από την ανάγνωση με διάφορες φιοριτούρες, κυκλοφορούν από τις εκδ. Στιγμός τα Εννιά παραμύθια του Ουάιλντ σε θαυμάσια μεταγραφή στη γλώσσα μας από τον Μάνο Κοντολέων. Τα παραμύθια είχαν εκδοθεί σε δύο τόμους (1888 και 1891) ενώ ο ίδιος στηρίχτηκε στην έκδοση The Happy Prince and Other Fairy Tales, G.P. Putman’s Sons, Νέα Υόρκη και Λονδίνο, 1919. Αυτό και μόνο δείχνει τη σοβαρότητα με την οποία τα αντιμετώπισε ο Κοντολέων!
Σταχυολογώ από την εισαγωγή για το πώς θα μπορούσε να προσεγγίσει ο σημερινός αναγνώστης αυτά τα μικρά λογοτεχνικά αριστουργήματα:
…με τον τρόπο τους αποδεικνύουν πόσο κοντά είναι ο λόγος του παραμυθιού με αυτόν του μαγικού ρεαλισμού, όπως βέβαια και πώς, μέσα από την εξιστόρηση μιας ιστορίας που κρατά όλα τα στοιχεία της παραμυθικής αφήγησης, μπορεί κανείς να ασκήσει κριτική, να καταθέσει ιδεολογικές απόψεις, να περιγράψει ανθρώπινους τύπους…
Υπάρχουν μαρτυρίες ότι ο ίδιος ο Ουάιλντ τα αφηγείτο στα παιδιά του προτού κοιμηθούν. Επίσης έχει ειπωθεί πως ο ίδιος δήλωσε κάποτε ότι τα παραμύθια του δεν απευθύνονται σε ανήλικο κοινό. Τα ίδια τα κείμενα δείχνουν πως, ακόμα και αν υπήρξαν σε μια αρχική προφορική μορφή, σίγουρα υπέστησαν εκ των υστέρων σημαντική επεξεργασία… Το πλέον πιθανό και τα δύο να ισχύουν…
Εν κατακλείδι, ο Μ.Κ. τοποθετεί την ιστορική και τη λογοτεχνική αξία τους σε μια πρόταση: Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να σκεφτούμε το πότε γραφτήκανε αυτά τα παραμύθια και αν μέχρι εκείνη την περίοδο είχε κανείς επώνυμος και ταλαντούχος συγγραφέας γράψει έργα στηριγμένα στη δομή κειμένων που χρησιμοποιούσαν την με παιδική ματιά ανάγνωση του κόσμου.
(Όλο το κείμενο στο: https://www.oanagnostis.gr/paramythia-ton-stiven-kingk-ton-oskar-oyailnt/ )
28.10.26
Χώρισέ με ΑΕ και ΣΙΑ του Τριστάν Πετιζιράρ
Το μπουλβάρ υπήρξε –και εξακολουθεί να υπάρχει– ως ένας τρόπος να παρατηρεί το θέατρο τις ρωγμές της αστικής ζωής μέσα από τις ερωτικές της περιπλοκές. Πίσω από τις παρεξηγήσεις, τις απιστίες και τις ανατροπές, μπορεί κανείς να διακρίνει την απόσταση ανάμεσα στην κοινωνική ευπρέπεια και στην ιδιωτική επιθυμία.
Στο Χώρισέ με ΑΕ και ΣΙΑ του Τριστάν Πετιζιράρ (Tristan Petitgirard), που παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 2015 με τον τίτλο Rupture à domicile (Χωρισμός κατ’ οίκον), το θεατρικό αυτό είδος καταγράφει μια σύγχρονη συνήθεια: την ανάθεση ακόμη και των πιο προσωπικών μας υποθέσεων σε απρόσωπους μεσολαβητές – το 2015 σε πολλών κατηγοριών επαγγελματίες, σήμερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο Ερίκ, λοιπόν, αναλαμβάνει να ανακοινώνει χωρισμούς για λογαριασμό όσων αδυνατούν να αντιμετωπίσουν οι ίδιοι τον/τη σύντροφό τους. Μέχρι που μια ανάθεση τον φέρνει μπροστά στη γυναίκα που κάποτε τον εγκατέλειψε χωρίς εξηγήσεις.
Η αφετηρία προσφέρεται για κωμικές καταστάσεις. Προσφέρεται όμως και για μια παρατήρηση πάνω στη συναισθηματική ανασφάλεια ανθρώπων που επιθυμούν να ελέγχουν την εικόνα τους, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τις ανάγκες τους και αποφεύγουν το κόστος των αποφάσεών τους. Ο χωρισμός –το 2015– γίνεται υπηρεσία και η ατομική ευθύνη αποκτά τιμοκατάλογο. Εκείνος που πληρώνει, ελπίζει πως θα απαλλαγεί μαζί από τη σχέση και από την ενοχή. Το συναίσθημα υποτάσσεται στη λογική μιας συναλλαγής, ενώ η οδυνηρή συνάντηση με τον άλλον αντιμετωπίζεται ως δυσάρεστη εκκρεμότητα προς διεκπεραίωση. Και ο δρόμος για την αποστασιοποιημένη ηλεκτρονική επικοινωνία ξεκινά.
Πιστεύω πως το 2015 έχει σημασία ως χρονικό σημείο αυτής της θεατρικής παρατήρησης. Όσοι γεννήθηκαν προς τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και στις αρχές του ’90, πέρασαν στην ενήλικη ζωή διαμορφώνοντας τις σχέσεις τους μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκώς αυξανόμενης ψηφιακής επικοινωνίας. Χωρίς να χρειάζεται να αποδώσουμε στους ήρωες του έργου συγκεκριμένες χρονολογίες γέννησης, μπορούμε να αναγνωρίσουμε στη συμπεριφορά τους αγωνίες οικείες σε αυτή τη γενιά: την ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης, τον φόβο της απόρριψης, τη δυσκολία να δεσμευτεί κανείς όταν φαντάζεται πως κάπου τον περιμένει μια καλύτερη επιλογή. Η ευκολία της επικοινωνίας συνυπάρχει με την αδυναμία της εξομολόγησης. Ο άλλος γίνεται συχνά αποδέκτης της εικόνας μας, ενώ η δική του ευάλωτη παρουσία μάς ενοχλεί, επειδή απαιτεί ανταπόκριση.
Ο Πετιζιράρ αξιοποιεί το ερωτικό τρίγωνο για να αποσταθεροποιήσει τις βεβαιότητες των προσώπων του. Ο επαγγελματίας διαχειριστής των χωρισμών κουβαλά τη δική του εγκατάλειψη. Εκείνος που αποφάσισε να φύγει, αμφιταλαντεύεται. Η γυναίκα γύρω από την οποία οργανώνεται η σύγκρουση συμμετέχει και η ίδια στην κυκλοφορία των υπεκφυγών. Κανείς δεν κατορθώνει να κρατήσει για πολύ την προνομιακή θέση εκείνου που γνωρίζει, αποφασίζει και ελέγχει. Κι έτσι, η πλοκή γίνεται, λες, ένα παιχνίδι που εκθέτει διαδοχικά τις αντιφάσεις όλων.
Η αποτελεσματικότητα ενός τέτοιου έργου εξαρτάται από το αν οι ήρωες διατηρούν ανθρώπινο βάρος κάτω από τις ατάκες τους.
Στην ελληνική παράσταση, στο Θέατρο Θησείον, η Κόρα Καρβούνη, στην πρώτη της σκηνοθετική δουλειά, προσεγγίζει το έργο μέσα από τη μετάφραση (ίσως και ελεγχόμενη διασκευή) του Αντώνη Γαλέου, με ερμηνευτές τον Μιχάλη Συριόπουλο, τη Βάσω Καβαλλιεράτου και τον Στάθη Κόικα (αξιοθαύμαστη η σκηνική ετοιμότητα και των τριών). Τα σκηνικά και τους φωτισμούς υπογράφει η Ζωή Μολυβδά Φαμέλη, τη χορογραφία η Φαίδρα Σούτου και τη μουσική ο Φοίβος Δεληβοριάς.
Η πλοκή γίνεται, λες, ένα παιχνίδι που εκθέτει διαδοχικά τις αντιφάσεις όλων.
Η σκηνοθετική ματιά επιδιώκει να δώσει σωματική μορφή στην ανερμάτιστη συναισθηματική συμπεριφορά των ηρώων. Οι συχνές σπασμωδικές κινήσεις των τριών ερμηνευτών αποτυπώνουν την ασυμφωνία ανάμεσα σε όσα αισθάνονται, σε όσα δηλώνουν και σε όσα επιχειρούν να αποκρύψουν. Τα σώματα προδίδουν την ταραχή που ο λόγος προσπαθεί να τακτοποιήσει. Η κινησιολογική υπερβολή γίνεται έτσι έκφραση ανθρώπων χωρίς σταθερό εσωτερικό προσανατολισμό, έτοιμων να αλλάξουν στάση μόλις αισθανθούν πως απειλούνται.
Ανάλογα λειτουργούν και οι ενδυματολογικές επιλογές. Οι συνεχείς αλλαγές των εντυπωσιακών και προκλητικών ενδυμασιών της ηρωίδας παραπέμπουν σε μια αδιάκοπη ανακατασκευή της εικόνας της: διαφορετικές εμφανίσεις, διαφορετικές υποσχέσεις για το ποια είναι και για το πώς θέλει να την επιθυμούν. Οι άντρες, με τα ουδέτερα κοστούμια στελεχών του ανώτερου επαγγελματικού κόσμου, μοιάζουν προστατευμένοι μέσα στη στολή της κοινωνικής τους επάρκειας. Η ομοιομορφία τους υποδηλώνει μια άλλη εκδοχή αλλοτρίωσης: διαθέτουν τους κώδικες της επαγγελματικής συμπεριφοράς και τους μεταφέρουν αμήχανα στην ερωτική ζωή.
Ακολουθώντας τη χωρική υπόδειξη του γαλλικού τίτλου, Rupture à domicile, η Καρβούνη μετατρέπει το «κατ’ οίκον» σε εικόνα εσωτερικού εγκλεισμού. Το σχοινί που περικλείει τον χώρο της δράσης του τέλους οριοθετεί και τον μικρόκοσμο όπου παγιδεύονται οι ήρωες. Μέσα του μετακινούνται, συγκρούονται, διεκδικούν, χωρίς να κατορθώνουν να εξέλθουν από την εγωκεντρική τους ατομικότητα. Ο κοινός χώρος φιλοξενεί τρεις μοναχικές επικράτειες. Το συναίσθημα παραμένει εγκιβωτισμένο στην ανάγκη του καθενός να προστατεύσει τον εαυτό του.
Ένα πιθανό άνοιγμα σε αυτή την περίκλειστη συνθήκη προσφέρει ο «Καθρέφτης» του Φοίβου Δεληβοριά. Η σκηνοθέτις εντάσσει στη μεταφρασμένη σκηνική εκδοχή αρχικά στίχους του και στη συνέχεια ολόκληρο το τραγούδι, δημιουργώντας μια διαδρομή από την αποσπασματική νύξη προς μια πληρέστερη δυνατότητα αναγνώρισης. Ο καθρέφτης, που συνδέεται με την προσήλωση στην εικόνα μας, μπορεί να γίνει και τόπος μιας δυσάρεστης συνάντησης με τον εαυτό. Η παρουσία του τραγουδιού αφήνει ένα παράθυρο αυτογνωσίας: ίσως οι ήρωες μπορέσουν κάποτε να αναγνωρίσουν τη δική τους συμμετοχή στο αδιέξοδο. Να κοιτάξουν πέρα από την εικόνα που υπερασπίζονται και να αντέξουν εκείνο που θα δουν.
https://diastixo.gr/allestexnes/theatro/27524-xorise-me-27102026
(845 λέξεις)
27.10.26
"Ο μυστηριώδης ένοικος και άλλες ιστορίες"
Η γοτθική λογοτεχνία είναι ένα είδος αφήγησης που δημιουργεί αγωνία και φόβο, φέρνοντας τους ήρωες των έργων που την υπηρετούν αντιμέτωπους με το μυστήριο, το υπερφυσικό ή με σκοτεινές όψεις της ανθρώπινης ψυχής. Συχνά χρησιμοποιεί παλιά κτίρια και κρυμμένα μυστικά, όμως το ουσιαστικό της γνώρισμα είναι πως μετατρέπει το γνώριμο σε απειλητικό.
Η γοτθική παράδοση
Η γοτθική λογοτεχνία δεν υπήρξε ποτέ μόνο μια σειρά από φαντάσματα και ερειπωμένα κτίρια. Πίσω από τις αυτές τις λίγο πολύ γνώριμες εικόνες, βρισκόταν η υποψία πως ο κόσμος δεν είναι τόσο σταθερός όσο θέλουμε να πιστεύουμε· πως ένα κλειστό δωμάτιο, μια κληρονομιά, ακόμη και μια σχέση αγάπης μπορεί να κρύβουν κάτι απειλητικό. Γι’ αυτό και συνεχίζει να γράφεται. Οι πύργοι μπορεί να έγιναν διαμερίσματα, οι παλιοί οικογενειακοί όρκοι να έδωσαν τη θέση τους σε σημερινές μορφές ενοχής και καταπίεσης, ο φόβος όμως εξακολουθεί να γεννιέται τη στιγμή που το οικείο παύει να μας καθησυχάζει.
Ο Λε Φανού ξέρει πως ένας θόρυβος από το διπλανό δωμάτιο μπορεί να ταράξει περισσότερο από την καθαρή θέα ενός φαντάσματος.
Μέσα σε αυτή την παράδοση, ο Σέρινταν Λε Φανού κατέχει μια ιδιαίτερη, θεμελιώδη θέση: συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση της νεότερης ιστορίας φαντασμάτων. Βέβαια, και πριν από τον από αυτόν υπήρχε ήδη μια πλούσια γοτθική λογοτεχνία. Στα τέλη του 18ου αιώνα, Το κάστρο του Οτράντο του Χόρας Ουόλπολ άνοιξε τον δρόμο σε ιστορίες με παλιούς πύργους, οικογενειακά μυστικά και γεγονότα που ανέτρεπαν την τάξη του φυσικού κόσμου. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα της Αν Ράντκλιφ, όπως Τα μυστήρια του Ουντόλφο, όπου ο τρόμος συνυπήρχε με την αγωνία και το μυστήριο· Ο καλόγερος του Μάθιου Λούις έδωσε στο είδος μια βιαιότερη όψη, ενώ ο Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ το οδήγησε και προς ένα άλλο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο ίδιος ο άνθρωπος δημιουργεί εκείνο που κατόπιν φοβάται;
Η περίπτωση του Σέρινταν Λε Φανού
Όπως συνειδητοποιούμε διαβάζοντας τη συλλογή Ο μυστηριώδης ένοικος και άλλες ιστορίες, ο Σέρινταν Λε Φανού δεν εγκατέλειψε τα υλικά των προκατόχων του. Τα έφερε, όμως, πιο κοντά στον άνθρωπο και στην καθημερινή του ζωή. Το υπερφυσικό δεν εισβάλλει πάντοτε με εντυπωσιακό τρόπο στις αφηγήσεις του. Συχνότερα εμφανίζεται σαν μια μικρή μετατόπιση των πραγμάτων, που πρώτα μας κάνει να αμφιβάλλουμε για όσα είδαμε και ύστερα για όσα γνωρίζαμε – ένα σπίτι δεν είναι πια ασφαλές, ένα πρόσωπο που εμπιστευτήκαμε αποκτά μια άγνωστη όψη, ένα γεγονός του παρελθόντος επιμένει να ζητά τη θέση του ανάμεσα στους ζωντανούς.
«Το φως έπεσε πάνω του. Φορούσε ένα μακρύ, κακοραμμένο πανωφόρι, κουμπωμένο από πάνω μέχρι κάτω, που ζάρωνε και τύλιγε την αδύνατη σιλουέτα του*το καπέλο του δεν ήταν και της καλύτερης ποιότητας, με το γείσο του μάλλον φαρδύ* κάτι σαν λευκό μάλλινο κασκόλ τύλιγε το κάτω μέρος του προσώπου του κι ένα ζευγάρι πράσινα γυαλιά, που προεξείχαν σαν μάσκα προστασίας, δεμένα με δέρμα, έκρυβαν εντελώς τα μάτια του* τίποτε από τον ίδιο τον άνθρωπο δεν φαινόταν» (σελ. 75).
Τα οχτώ διηγήματα της συλλογής (η ανθολόγηση και η μετάφρασή τους, καθώς και ο κατατοπιστικότατος πρόλογος υπογράφονται από τον Γιώργο Θάνο) φανερώνουν τις διαφορετικές δυνατότητες αυτής της ιδιάζουσας λογοτεχνικής εξιστόρησης. Στον «Ζωγράφο Σάλκεν», για παράδειγμα, η σκοτεινή εξέλιξη μιας ερωτικής ιστορίας αρχίζει όταν μια νεαρή γυναίκα αντιμετωπίζεται σαν περιουσιακό στοιχείο. Στις «Παράξενες διαταραχές στην οδό Όνγκερ», το σπίτι, ο κατεξοχήν χώρος προστασίας, γίνεται πηγή ανησυχίας. Ενώ στο «Παιδί που έφυγε με τις νεράιδες», η γοητεία του παραμυθιού αφήνει να φανεί η οδύνη της απώλειας. Όπως βέβαια και τα διηγήματα «Το φάντασμα της Μαντάμ Κρόουλ», «Ο μυστηριώδης ένοικος» και «Το όνειρο του μεθυσμένου» μάς οδηγούν και αυτά σε κόσμους όπου όσα είχαν αποσιωπηθεί επιστρέφουν με μια μορφή απρόσμενη. Αντίθετα, στα διηγήματα «Σπαλάτρο» και «Ο αστρολόγος Μπορρομέο», οι παλαιότερες γοτθικές συμβάσεις προβάλλουν πιο έντονα. Η συλλογή επιτρέπει έτσι να δούμε τον Λε Φανού όχι σαν έναν συγγραφέα με μία μόνο μέθοδο, αλλά σαν κάποιον που δοκιμάζει διαφορετικούς δρόμους πορείας προς το σκοτάδι.
Ο Λε Φανού έχει και στο παρελθόν μεταφραστεί στα ελληνικά, αν και όχι με όλα τα πλέον χαρακτηριστικά έργα του. Αλλά η νέα αυτή εμφάνισης ενός θεμελιωτή της λογοτεχνίας του φανταστικού και του τρόμου, θέτει και το ερώτημα του κατά πόσο μπορεί να συνομιλήσει σήμερα σε έναν φανατικό αναγνώστη του είδους. Είναι γεγονός πως ορισμένα διηγήματα απαιτούν υπομονετική ανάγνωση, μιας και ο ρυθμός τους είναι βραδύτερος από εκείνον στον οποίο μας έχουν συνηθίσει πολλές σύγχρονες ιστορίες τρόμου, ενώ κάποιες προτάσεις τους φανερώνουν τα ήθη παλαιοτέρων εποχών. Όμως, μια ιδιότυπη δυναμική υπάρχει και βρίσκεται ακριβώς στον χρόνο που αφήνει στην ανησυχία να μεγαλώσει. Ο Λε Φανού ξέρει πως ένας θόρυβος από το διπλανό δωμάτιο μπορεί να ταράξει περισσότερο από την καθαρή θέα ενός φαντάσματος.
Ίσως εδώ βρίσκεται και ένας λόγος που η γοτθική λογοτεχνία εξακολουθεί να έχει τόσο αφοσιωμένους αναγνώστες. Μας επιτρέπει να πλησιάσουμε μέσα από μια ιστορία τον θάνατο, την ενοχή, την απώλεια, χωρίς να μας προσφέρει την ψευδαίσθηση πως μπορούμε να τα εξηγήσουμε όλα. Ο κόσμος γύρω από τον Λε Φανού άλλαξε, όπως άλλαξαν και οι τρόποι με τους οποίους αφηγούμαστε τον φόβο. Εκείνη όμως η μισάνοιχτη πόρτα, που δεν θυμόμαστε να αφήσαμε ανοιχτή, παραμένει στη θέση της.
Bookpress 1/10/2026
670 λέξεις
25.10.26
Αργύρης Κόσκορος «Παρερμηνείες»
Αργύρης Κόσκορος
«Παρερμηνείες»
Μικροδιηγήματα
Εκδόσεις Θράκα
Πιστεύω πως οι μύθοι εξακολουθούν να ζουν όσο οι συγγραφείς ανακαλύπτουν μέσα τους καινούργια ερωτήματα. Οι ήρωες και τα γεγονότα τους έχουν διασχίσει τους αιώνες επειδή κάθε εποχή αναγνώρισε σε αυτά κάτι από τις δικές της αγωνίες. Έχοντας και ο ίδιος κατά καιρούς επιστρέψει σε μυθολογικά πρόσωπα, αντιμετωπίζω με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις σύγχρονες επανατοποθετήσεις τους. Με ενδιαφέρει κυρίως αν η διαφορετική ματιά κατορθώνει να φωτίσει μια ανθρώπινη συνθήκη που η εξοικείωσή μας με τον μύθο μάς είχε εμποδίσει να προσέξουμε.
Αυτό το ενδιαφέρον μού προκάλεσαν οι ‘Παρερμηνείες’ του Αργύρη Κόσκορου, από τις Εκδόσεις Θράκα. Μικρά πεζά, κάποτε ελάχιστων γραμμών, τα οποία συνομιλούν με την αρχαία μυθολογία και την Ιστορία, αναζητώντας πίσω από τα παραδεδομένα γεγονότα τις επιθυμίες, τους φόβους και τις σχέσεις εξουσίας που μπορεί να τα διαμόρφωσαν. Ο τίτλος διαθέτει μια εύστοχη ειρωνεία: εκείνο που χαρακτηρίζεται παρερμηνεία ίσως είναι μια δυνατότητα κατανόησης την οποία η επικρατέστερη αφήγηση άφησε στο σκοτάδι.
Στη «Φυγή», για παράδειγμα, η Ευρώπη πλησιάζει τον ταύρο επιθυμώντας να γνωρίσει από κοντά τη θεϊκή ομορφιά. Η εξέλιξη είναι γνωστή, αλλά ο συγγραφέας στέκεται στην απόσταση ανάμεσα στη δική της πρόθεση και σε όσα ακολούθησαν. Το πρόσωπο που έχουμε συνηθίσει να αναγνωρίζουμε μέσα από την αρπαγή του αποκτά μια προηγούμενη, προσωπική επιθυμία. Και αυτή η επιθυμία μάς καλεί να αναλογιστούμε πόσο συχνά η ζωή κάποιου περιγράφεται αποκλειστικά μέσα από τις πράξεις εκείνου που τον εξουσίασε.
Στο ακόμη συντομότερο «Ακταίων και Άρτεμις», η θεά αποδίδει τη δική της δικαιοσύνη. Η λακωνικότητα οξύνει το ερώτημα για το ποιος ορίζει την παράβαση και ποιος διαθέτει τη δύναμη να επιβάλει την τιμωρία – Όταν έστειλε τα λαγωνικά της να τον κατασπαράξουν, δεν του κρατούσε καμιά κακία. Το έκανε γι’ αντιστάθμισμα. Πριν από λίγο είχε την ευτυχία να τη δει γυμνή. Το λες αλλιώς δικαιοσύνη.
Ενώ στο «Περί σωτηρίας», η συνάντηση της εμπειρίας του Οδυσσέα με εκείνη του Ορφέα αποκαλύπτει την τραγική απόσταση ανάμεσα στη γνώση ενός κινδύνου και στη δυνατότητα να προφυλαχθεί κανείς από αυτόν. Η ομορφιά που απειλεί να αφανίσει τον άνθρωπο μπορεί συγχρόνως να είναι εκείνη που δίνει νόημα στη ζωή του.
Ανάλογη οξυδέρκεια χαρακτηρίζει τη «Νήσο μακάρων». Οι θεοί εγκαταλείπουν την ευτυχισμένη πολιτεία των θνητών, επειδή αδυνατούν να ανεχθούν την ανθρώπινη ευδαιμονία. Και στον νέο τους τόπο, η μεταθανάτια τάξη αναπαράγει τις γνωστές ιεραρχίες: οι κατακτητές αναλαμβάνουν και πάλι να κρίνουν τα όπλα. Η ειρωνεία αποκτά σαφές πολιτικό βάρος. Ακόμη και η υπόσχεση ενός άλλου κόσμου μπορεί να οργανωθεί από εκείνους που κυριάρχησαν στον προηγούμενο.
Η «Αρχαιολογία», πάλι, με συγκίνησε για τη διακριτική της τρυφερότητα. Μπροστά στην εξαφάνιση ενός ολόκληρου κόσμου, η Δήμητρα ανακαλύπτει σε έναν σύντομο επιτύμβιο αποχαιρετισμό όσα κινδυνεύουν να χαθούν. Η ανθρώπινη αγάπη γίνεται το μικρό θραύσμα που μπορεί να συγκρατήσει τη μνήμη μιας ζωής. – Αφού κατάφερε ένας ολάκερος κόσμος να χωρέσει σε δυο λέξεις πριν να χωθεί στο χώμα, ίσως κάποτε κι απ’ τις λέξεις αυτές να ξαναβλαστήσει.
Η ποιητικότητα γεννιέται από την ίδια την επιλογή της εικόνας και από το βάρος που αποκτούν οι λιγοστές λέξεις.
Αυτή θεωρώ και ουσιαστική αρετή της γραφής του Κόσκορου: ξέρει να επιλέγει τη στιγμή στην οποία θα σταθεί. Η έκταση των κειμένων επιτρέπει στη λεπτομέρεια να αναλάβει μεγάλο αφηγηματικό φορτίο, ενώ η ειρωνεία συνυπάρχει με τη μελαγχολία και την ευαισθησία. Ο αναγνώστης καλείται να συνεχίσει μέσα του τη σκέψη που το κείμενο έχει θέσει σε κίνηση.
Έναν μόνο ενδοιασμό θα κατέθετα, σχετικό με την εκδοτική φροντίδα. Ορισμένα πρόσωπα και περιστατικά ενδέχεται να μην είναι γνωστά στον μέσο αναγνώστη. Σύντομες σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου θα του επέτρεπαν να αναγνωρίσει πληρέστερα την αφετηρία και, επομένως, τη σημασία της συγγραφικής μετατόπισης. Θα υποστήριζαν έτσι τη συνάντησή του με κείμενα που μας προσκαλούν να ξανακοιτάξουμε τους μύθους — και, μέσα από αυτούς, τις δικές μας βεβαιότητες.
Περί Ου 25/10/2026
(622 λέξεις)
22.10.26
'Το 33' - 37 χρόνια μετά...
Το μυθιστόρημά μου για μεγάλα παιδιά και νέους «Το 33» κυκλοφόρησε το 1989. Στην ουσία ήταν η πρώτη μου συνεργασία με τις Εκδόσεις Πατάκη (είχε προηγηθεί η συλλογή θεωρητικών κειμένων μου «Απόψεις για την Παιδική Λογοτεχνία»).
«Το 33» αναπτύσσει μια ιστορία που αφορά ένα διαζύγιο. Μιλάνε σε πρώτο πρόσωπο και τα δυο μέλη του ζευγαριού, αλλά και τα δυο παιδιά τους. Ο καθένας καταθέτει τις δικές του απόψεις για το πως δημιουργήθηκε το πρόβλημα, αλλά και για το ποια λύση προτιμά ο καθένας τους να εφαρμοστεί.
Παράλληλα, ο συγγραφέας του έργου -εγώ δηλαδή- μπαίνει μέσα στην όλη εξέλιξη της υπόθεσης, ακριβώς όπως ένας συγγραφέας ελέγχει το υλικό του για το που θέλει να το οδηγήσει.
Στην ουσία γράφοντας αυτό το έργο θέλησα να φωτίσω το θέμα της ελεύθερης -από ένα σημείο και μετά- βούλησης των ηρώων ενός μυθιστορήματος, αλλά και την ανάγκη του ίδιου του δημιουργού του να κρατά εκείνος τον πλήρη έλεγχο.
Όμως κάθε βιβλίο όταν διαβάζεται ‘επανεγγράφεται’ από τον αναγνώστη του. Και αυτός τελικά -ίσως- να δίνει και το οριστικό τέλος της αφηγούμενης υπόθεσης.
Έτσι, λοιπόν, εγώ ο συγγραφέας του έργου, δεν αποφάσισα ποιο θα είναι το τέλος -αν , δηλαδή, θα υπάρξει ή όχι διαζύγιο- κράτησα μόνο την επιλογή του τίτλου, άλλα άφησα κενές τις δυο τελευταίες σελίδες του βιβλίου για να τις συμπληρώσει ο κάθε αναγνώστης.
Στην ουσία το μυθιστόρημα αναζήτησε ένα τρόπο μυθιστορηματικής ενσάρκωσης λογοτεχνικών θεωριών. Και αυτό το 1989! Μια εποχή όπου η ανανέωση της ελληνικής παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας έφτανε στο ζενίθ της.
Δύσκολο εγχείρημα, το μυθιστόρημα ξάφνιασε, προβλημάτισε, άλλους τους ενθουσίασε, άλλους τους κράτησε απ΄ έξω.
Προσωπικά το θεωρώ από τα πλέον σημαντικά μου έργα -είμαι από τους συγγραφείς εκείνους που αναζητούν συνεχώς νέες αφηγηματικές τεχνικές.
Μέχρι σήμερα έχουν πουληθεί γύρω στα 22.000 αντίτυπα. Τα τελευταία χρόνια ελάχιστοι το ανακαλύπτουν.
Οπότε με ξάφνιασε ιδιαίτερα και πολύ χαρά μου χάρισε το μήνυμα μιας αναγνώστριας.
Διαβάστε το -έτσι για να γίνει κατανοητό το πως μπορεί να επικοινωνεί ένα ‘παιδικό’ λογοτεχνικό κείμενο με έναν ενήλικο και να καταφέρνει να του επαναφέρει σκέψεις και συναισθήματα που ως παιδί βίωνε και ίσως ήθελε με κάποιο τρόπο να τα κατανοήσει.
Τελικά -και για μια ακόμα φορά- επιβεβαιώνεται πως η γνήσια λογοτεχνική προσέγγιση ενός θέματος δεν έχει ηλικιακούς περιορισμούς ως προς τον αποδέχτη της.
ΥΓ1: Υπόχρεος στην αναγνώστρια (κρατώ την ανωνυμία της) για την χαρά που μου πρόσφερε.
ΥΓ2: Το εξώφυλλο το είχε κι αυτό εγώ δημιουργήσει.
Αγαπητέ κ.Κοντολέων,
Αποφάσισα πριν λίγες μέρες να ξεκινησω να διαβάζω βιβλία που πάνε χρόνια από ράφι σε ράφι χωρίς να διαβαστούν αφού οι γονείς μου, άσχημα χωρισμένοι από το 2004, είχαν μια πλούσια βιβλιοθήκη που είχε ξεμείνει σε κάποιο σπίτι της οικογένειας. Τα μάζεψα λοιπόν και ξεκίνησα με το δικό σας , το 33.
Με κάνατε να γυρίσω πίσω 20 χρόνια. Πολλές φορές βρέθηκα σε θέση να μην μπορώ να εξηγήσω πως ήταν εκείνη η περίοδος του διαζυγίου , πως αισθανόμασταν εγώ και η αδερφή μου, πως βιώναμε αυτή την τεράστια αλλαγή . Αν ήξερα πως υπήρχε το βιβλίο σας σπίτι μου θα το κουβαλούσα μαζί μου να τους το δίνω κάθε φορά που δεν έβγαιναν τα δικά μου λόγια .
Τέλος πάντων, απλά ήθελα να σας πω πως κάτι που γράψατε πολλά χρόνια πριν, με έκανε να κλαίω σήμερα. Όχι απαραίτητα από λύπη , από νοσταλγία, από αναμνήσεις όπως θέλετε πείτε το.
Ελπίζω να είστε υγιής και ευτυχισμένος
Σας ευχαριστώ
😁
17.10.26
Vanessa Springora “Συναίνεση”
Vanessa Springora
“Συναίνεση”
Μετάφραση: Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης
Εκδόσεις Μετρονόμος
Το κίνημα το me too έχει καταγραφεί πλέον και στην λογοτεχνική παραγωγή δίνοντας μια άλλη διάσταση -να την χαρακτηρίσω περισσότερο πολιτική;- στην εξιστόρηση των παιδικών και εφηβικών αναμνήσεων.
Η λογοτεχνία, βέβαια, ανέκαθεν επέστρεφε στην παιδική και την εφηβική ηλικία, αναζητώντας εκεί τις πρώτες επιθυμίες, τις διαψεύσεις και τα τραύματα που θα συνόδευαν στη συνέχεια τον ενήλικο άνθρωπο. Όταν όμως εκείνος που γράφει υπήρξε ο ίδιος το παιδί του οποίου την εμπειρία κάποιος άλλος είχε ήδη αφηγηθεί, τότε η επιστροφή αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία — γίνεται διεκδίκηση του δικαιώματος να ορίσει ο ίδιος τα όσα έζησε, να τα ονομάσει με τις δικές του λέξεις.
Αυτό το δικαίωμα διεκδικεί η Βανεσά Σπρινγκορά με τη ‘Συναίνεση’, γράφοντας το αυτοβιογραφικό αφήγημα που κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2020 και μεταφράστηκε μετά από 5 χρόνια στα ελληνικά από τον Γιώργο Κωνσταντίνο Μιχαηλίδη για τις εκδόσεις Μετρονόμος.
Η συγγραφέας καταγράφει τη σχέση της, όταν ήταν δεκατεσσάρων ετών, με τον σαρανταεννιάχρονο τότε Γκαμπριέλ Ματζνέφ, έναν συγγραφέα που το λογοτεχνικό του κύρος και η αποδοχή του από μέρος της γαλλικής διανόησης του επέτρεπαν να παρουσιάζει την εκμετάλλευση ανηλίκων ως έκφραση μιας ασυμβίβαστης ερωτικής ελευθερίας.
Ο τίτλος του βιβλίου μάς οδηγεί στην πιο παραπλανητική πλευρά αυτής της εμπειρίας. Το κορίτσι αισθανόταν ερωτευμένο, πίστευε πως είχε επιλεγεί, πως ένας σημαντικός άνθρωπος αναγνώριζε τη μοναδικότητά του. Και ακριβώς αυτή η πίστη μπορούσε να το κρατά αιχμάλωτο, καθώς η ανάγκη για στοργή και επιβεβαίωση συναντούσε έναν ενήλικο που ήξερε να την αξιοποιεί.
Η Σπρινγκορά, λοιπόν, εξετάζει -βασισμένη στην προσωπική της ιστορία- τη χειραγώγηση μέσα από τη δύσκολη θέση ενός παιδιού που θεωρούσε πως συναινούσε.
Η αναγνώριση της εφηβικής επιθυμίας απαιτεί σεβασμό προς τον νέο άνθρωπο, προς τις αναζητήσεις και τα συναισθήματά του. Απαιτεί όμως και επίγνωση της ευθύνης εκείνου που, λόγω ηλικίας, εμπειρίας ή κοινωνικής θέσης, διαθέτει τη δύναμη να κατευθύνει αυτές τις αναζητήσεις. Το ότι ένας έφηβος αγαπά δεν απαλλάσσει τον ενήλικο από την ευθύνη για όσα κάνει με αυτή την αγάπη. Και η ελευθερία, όταν προβάλλεται χωρίς να εξετάζονται οι πραγματικές δυνατότητες των δύο προσώπων να επιλέξουν, κινδυνεύει να υπηρετήσει εκείνον που ήδη εξουσιάζει.
Η αφήγηση ανοίγεται έτσι προς μια ευρύτερη κοινωνική κριτική. Γύρω από το κορίτσι υπήρχαν ενήλικοι, υπήρχε ένα πνευματικό περιβάλλον που γνώριζε ή μπορούσε να γνωρίζει, υπήρχε η αίγλη ενός δημιουργού που λειτουργούσε ως προστασία. Η ανοχή προς τον Ματζνέφ αποκαλύπτει πόσο εύκολα η υπεράσπιση της καλλιτεχνικής ελευθερίας μπορεί να συνυπάρξει με την αδιαφορία για έναν ευάλωτο άνθρωπο. Η ευθύνη βαραίνει και όσους πρόσφεραν, με την αποδοχή ή τη σιωπή τους, το έδαφος πάνω στο οποίο η κακοποίηση μπορούσε να συνεχίζεται.
Η λογοτεχνική δύναμη του βιβλίου συνδέεται με μια νηφάλια γραφή. Ο συγγραφικός λόγος μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τη σύγχυση, την εξάρτηση, τη δυσκολία αναγνώρισης της βίας μέσα σε όσα είχαν βιωθεί ως έρωτας.
Η ενήλικη γυναίκα που συγγράφει σκύβει πάνω στην έφηβη που υπήρξε και προσπαθεί να καταλάβει πώς εκείνη έβλεπε τον κόσμο. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στο βίωμα και στην κατοπινή κατανόησή του ,δίνει στην αφήγηση ένα αξιοσημείωτο βάθος της.
Υπάρχει, άλλωστε, και η παρουσία της ίδιας της λογοτεχνίας μέσα στην κακοποίηση. Ο Ματζνέφ μετέφερε τη σχέση στα γραπτά του, παρατείνοντας την εξουσία του πάνω στην ιστορία της κοπέλας ακόμη και μετά τον χωρισμό τους. Η Σπρινγκορά, γράφοντας τη δική της εκδοχή, παρεμβαίνει σε αυτή τη διάρκεια της αιχμαλωσίας. Διεκδικεί την κατοχή του λόγου που για χρόνια κατείχε εκείνος.
Δεν θεωρώ πως η λογοτεχνική αξία αποτελεί πιστοποιητικό ηθικής αθωότητας, ούτε πως η κρίση ενός έργου εξαντλείται στη βιογραφία του δημιουργού του. Όταν όμως η ζωή ενός παιδιού γίνεται υλικό για την αυτοδικαίωση ενός ενηλίκου, οφείλουμε να ακούσουμε και τη φωνή που είχε παραμεριστεί. Η ‘Συναίνεση’ δίνει χώρο σε αυτή τη φωνή και μας καλεί να αναλογιστούμε πόσες φορές ο θαυμασμός προς έναν δημιουργό μάς εμποδίζει να δούμε τον άνθρωπο που υποφέρει δίπλα του.
Ως σημείωση και για μια πληρέστερη ενημέρωση του έλληνα αναγνώστη θα ήθελα να προσθέσω και τα παρακάτω στοιχεία:
Η έκδοση της ‘Συναίνεσης’ στη Γαλλία άλλαξε δραστικά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν ο Ματζνέφ: ο συγγραφέας που επί δεκαετίες απολάμβανε αναγνώριση και βραβεύσεις, ενώ δημοσιοποιούσε τις σχέσεις του με ανηλίκους, βρέθηκε στο επίκεντρο δημόσιας κατακραυγής και ποινικής έρευνας, ενώ εκδοτικοί οίκοι διέκοψαν την εμπορική διάθεση έργων του.
Η μεταβολή αυτή μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε τι ήταν εκείνο που ως τότε επέτρεπε σε τόσους να γνωρίζουν και συγχρόνως να προσπερνούν όσα γνώριζαν, αλλά και πόσο διαφορετικά ακούγεται μια ιστορία όταν την αφηγείται ο άνθρωπος που υπέστη τις συνέπειές της.
Η απόφαση μιας γυναίκας να μιλήσει ύστερα από περισσότερα από τριάντα χρόνια χρειάζεται, πιστεύω, να αντιμετωπίζεται με σεβασμό προς τη δική της διαδρομή. Μπορεί να απαιτήθηκαν αυτά τα χρόνια για να αναγνωρίσει την κακοποίηση μέσα σε όσα κάποτε θεωρούσε αγάπη, να αποδεσμευτεί από την ενοχή, να αποκτήσει τις λέξεις και τη δύναμη να εκτεθεί δημόσια. Η χρονική απόσταση δεν αρκεί για να ακυρώσει μια μαρτυρία, όπως και η δημόσια συγκίνηση δεν υποκαθιστά τη διερεύνηση των γεγονότων. Το ερώτημα «γιατί τώρα;», όταν διατυπώνεται ως μομφή, μεταφέρει στη γυναίκα την υποχρέωση να απολογηθεί για τη σιωπή της, αφήνοντας στο περιθώριο εκείνους που τη διαμόρφωσαν. Και, τελικά, κανείς άλλος δεν δικαιούται να ορίσει πότε ένας άνθρωπος είναι έτοιμος να μιλήσει για το τραύμα του.
(865 λέξεις)
Βιβλιοδρόμιο, 17/10/2026
15.10.26
Συνέντευξη με την Τέσυ Μπάιλα για το librotime.com
O Μάνος Κοντολέων συγκαταλέγεται στους συγγραφείς των οποίων η λογοτεχνική σταδιοδρομία έχει συνδεθεί στενά με την ανάπτυξη της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ιδιαίτερα με την ανανέωση της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας και την επέκταση των ορίων της προς το ενήλικο αναγνωστικό κοινό. Από την πρώτη του επίσημη εμφάνιση στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή το 1969 και την έκδοση των πρώτων βιβλίων του το 1979 μέχρι σήμερα, έχει αναπτύξει ένα αξιοσημείωτα ποικίλο έργο που περιλαμβάνει περισσότερους από εβδομήντα τίτλους, όπως μυθιστορήματα, διηγήματα, παραμύθια, θεατρικά έργα και δοκίμια. Παράλληλα με τη δημιουργική του γραφή, η ενασχόλησή του με την λογοτεχνική κριτική, τη μετάφραση, τις εκδόσεις και τους μεγάλους πολιτιστικούς οργανισμούς αντανακλά μια μακροχρόνια και ουσιαστική δέσμευση στη λογοτεχνία. Σε όλη τη μυθοπλασία του, η αναζήτηση της ταυτότητας, η επιθυμία, η ελευθερία της προσωπικής επιλογής και η σχέση του ατόμου με την κοινωνία διαμορφώνουν ένα λογοτεχνικό σύμπαν στο οποίο οι χαρακτήρες καλούνται να αντιμετωπίσουν τόσο τις δυνάμεις που διαμορφώνουν τη ζωή τους όσο και την επιθυμία τους να τις ξεπεράσουν.
Η μακροχρόνια προσφορά του στη λογοτεχνία έχει αναγνωριστεί μέσω πολυάριθμων έγκριτων λογοτεχνικών βραβείων και διακρίσεων, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Έχει λάβει τρία Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας, για το μυθιστόρημά του για νέους Μάσκα στο Φεγγάρι (1997), Πολύτιμα Δώρα (2009) και Η Μάσκα του Καπετάνιου (Η Μάσκα του Καπετάνιου), το οποίο έλαβε το Κρατικό Βραβείο Νεανικής Λογοτεχνίας το 2022. Οι διακρίσεις του περιλαμβάνουν επίσης βραβεία από το Ελληνικό Τμήμα της IBBY (Διεθνής Επιτροπή Βιβλίων για Νέους), ενώ το έργο του έχει κερδίσει αναγνώριση από διεθνείς οργανισμούς αφιερωμένους στην παιδική λογοτεχνία. Το 2024, έλαβε το Βραβείο Λογοτεχνικού Βιβλίου για Νέους Αναγνώστες από το περιοδικό Ο Αναγνώστης για το Ποτέ Πριν… (Ποτέ Πριν…). Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ορόσημο στην λογοτεχνική του καριέρα ήταν η υποψηφιότητά του για το Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν του 2026, μια από τις πιο αναγνωρισμένες διεθνείς διακρίσεις στην παιδική και νεανική λογοτεχνία, η οποία έφερε για άλλη μια φορά το έργο του στην προσοχή της διεθνούς λογοτεχνικής κοινότητας.
Πέρα από αυτές τις θεσμικές διακρίσεις, αυτό που καθορίζει τη λογοτεχνική ταυτότητα του Κοντολέοντα είναι η διαρκής δέσμευσή του στην εξερεύνηση της ανθρώπινης φύσης μέσα από τις αντιφάσεις και τους εσωτερικούς της αγώνες. Στα βιβλία του, η παιδική ηλικία και η εφηβεία παραμένουν σε συνεχή διάλογο με την ενηλικίωση, ενώ η μυθολογία, η ιστορική εμπειρία και η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα παρέχουν διαφορετικά σημεία εκκίνησης για την εξερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης. Από την Ιστορία ενός Ευνούχου και την Ερωτική Αγωγή μέχρι την Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο και το πρόσφατο μυθιστόρημά του Τρίποντο και Πιρουέτα, το λογοτεχνικό του βλέμμα στρέφεται σε άτομα που διεκδικούν το δικαίωμα να ορίζουν τη ζωή τους, συχνά αψηφώντας τις κοινωνικές συμβάσεις και τους προκαθορισμένους ρόλους. Στις απαντήσεις του στη συνέντευξη που ακολουθεί, τονίζει ότι η κατανόηση ενός χαρακτήρα απαιτεί την αναγνώριση των κινήτρων και των αντιφάσεων του, ακόμη και όταν οι επιλογές του συγκρούονται με τις πεποιθήσεις του συγγραφέα. Αυτή η προσέγγιση στη μυθοπλασία αγκαλιάζει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και υποστηρίζει την ελευθερία της λογοτεχνικής έκφρασης.
Στη συζήτησή του με το LibroTimes, ο Μάνος Κοντολέων αναλογίζεται το λογοτεχνικό του ταξίδι και συζητά τη σχέση μεταξύ μνήμης και δημιουργικότητας, επιθυμίας και προσωπικής ελευθερίας, τη θέση της νεανικής λογοτεχνίας και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η σύγχρονη εκδοτική δραστηριότητα. Επίσης, εξετάζει τη σημασία της προστασίας του χρόνου που χρειάζεται ένα βιβλίο για να βρει τους αναγνώστες του και τη σημασία της ενίσχυσης της διεθνούς παρουσίας της ελληνικής λογοτεχνίας. Οι απαντήσεις του αποκαλύπτουν έναν συγγραφέα που συνεχίζει να αντιμετωπίζει κάθε νέο έργο ως μια απαιτητική συνάντηση με τη γλώσσα, τον χαρακτήρα και τα ερωτήματα που τον συνοδεύουν από την αρχή της δημιουργικής του ζωής. Για τον Κοντολέοντα, η γραφή παραμένει μια διαρκής εξερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας, διαμορφωμένη από τα ερωτήματα που τον συνόδευσαν σε όλη τη λογοτεχνική του καριέρα και ανανεώνεται με κάθε ιστορία που επιλέγει να διηγηθεί.
Τέσι Μπάιλα
Η λογοτεχνική σας καριέρα εκτείνεται σε περισσότερες από πέντε δεκαετίες και περιλαμβάνει έργα που απευθύνονται σε διαφορετικές γενιές αναγνωστών. Αν ξαναεπισκεπτόσασταν τα πρώτα σας γραπτά σήμερα, θα αναγνωρίζατε σε αυτά τον συγγραφέα που έχετε γίνει ή θα συναντούσατε κάποιον που τώρα θα χρειαζόταν να γνωρίσετε ξανά από την αρχή; Τι πιστεύετε ότι έχει παραμείνει αμετάβλητο στην καρδιά της γραφής σας;
-Θα αναγνώριζα τον εαυτό μου, ακόμα κι αν υπάρχουν σελίδες που θα ήθελα να αναθεωρήσω σήμερα. Η χρονική απόσταση σε βοηθά να διακρίνεις τις αδυναμίες σου, αλλά και να δεις πόσο νωρίς εμφανίστηκαν οι ανησυχίες που εξακολουθούν να σε απασχολούν. Η αναζήτηση της ταυτότητας, της αγάπης, της συνάντησης με τον άλλον ήταν παρούσες στο γράψιμό μου από την αρχή. Δίπλα τους είναι η ανάγκη να βρω τη μορφή που θα επιτρέψει σε μια συγκεκριμένη ιστορία να αναπνεύσει με τον δικό της τρόπο. Έχω αλλάξει, φυσικά. Θα ανησυχούσα αν δεν το είχα κάνει. Αλλά εξακολουθώ να νιώθω μέσα μου το άτομο που έγραψε εκείνα τα πρώτα κείμενα. Άλλοτε τον διορθώνω, και άλλοτε μου θυμίζει μια τόλμη που κινδυνεύω να ξεχάσω.
-Έχετε γράψει ότι όταν νιώθετε αισιόδοξοι, γράφετε για παιδιά. όταν ονειρεύεστε μια επανάσταση, γράφετε για εφήβους. και όταν φοβάστε, γράφετε για ενήλικες. Αυτή είναι μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική οπτική για την ταυτότητά σας ως συγγραφέα. Σε ποιο βαθμό η συναισθηματική σας κατάσταση καθορίζει τον λογοτεχνικό κόσμο στον οποίο επιλέγετε να εισέλθετε κάθε φορά που γράφετε;
Υπάρχει κάτι σε αυτή τη δήλωση που συχνά παραλείπεται: όταν είμαι «ή θέλω να είμαι» αισιόδοξος. Το γράψιμο μπορεί να αναζητήσει ένα συναίσθημα που μου λείπει. Το παιδί με φέρνει πιο κοντά στη δυνατότητα να εμπιστευτώ τη ζωή, ο έφηβος στην ανάγκη να αμφισβητήσει τον κόσμο που του παραδίδεται, ο ενήλικας στην επίγνωση της απώλειας και των προσωπικών περιορισμών. Αυτές οι καταστάσεις συνυπάρχουν μέσα μου. Κάθε ιστορία, ωστόσο, έρχεται να ρίξει περισσότερο φως σε μία από αυτές. Και όταν μιλάω για επανάσταση, εννοώ επίσης αυτή τη βαθιά προσωπική εξέγερση ενός εφήβου που αποφασίζει ότι έχει το δικαίωμα να καθορίζει τη ζωή του.
-Στα βιβλία σας, η παιδική ηλικία και η εφηβεία αναδύονται επανειλημμένα ως περίοδοι κατά τις οποίες διαμορφώνονται οι βαθύτερες σχέσεις μας με τον εαυτό μας και τους άλλους. Πιστεύετε ότι η ενηλικίωση είναι μια συνεχής προσπάθεια να κατανοήσουμε τι μας συνέβη κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής μας; Και πόσο συχνά η λογοτεχνία επιστρέφει σε εκείνα τα μέρη όπου η μνήμη έχει αφήσει κάτι ανεξήγητο;
Δεν θα υποβάθμιζα ολόκληρη την ενήλικη ζωή σε μια ερμηνεία της παιδικής μας ηλικίας. Μας συμβαίνουν και αργότερα πράγματα που αλλάζουν βαθιά τον τρόπο που υπάρχουμε. Ωστόσο, στα πρώτα μας χρόνια μαθαίνουμε τι σημαίνει να μας αγαπούν, να μας απορρίπτουν, να μας ζητούν να γίνουμε κάτι που μπορεί να μην είμαστε. Αυτά τα μαθήματα συχνά επιμένουν, ακόμα και όταν έχουμε ξεχάσει τι τα ώθησε. Η λογοτεχνία επιστρέφει σε αυτά τα μέρη επειδή μπορεί να δώσει μορφή σε ένα συναίσθημα που είχε παραμείνει άφωνο. Ενδιαφέρομαι ιδιαίτερα για το πώς ένας ενήλικας θυμάται το παιδί που κάποτε ήταν και πόσο διαφορετικά μπορεί να κατανοήσει την ίδια παλιά σκηνή σήμερα.
-Στο πρόσφατο μυθιστόρημά σας «Τρίποντο και Πιρουέτα», δύο έφηβοι με διαφορετικά ενδιαφέροντα συναντιούνται σε μια περίοδο που αναζητούν την ταυτότητά τους. Η ιστορία διερευνά το δικαίωμα του ατόμου να αναγνωρίζει και να εκφράζει ποιος πραγματικά είναι. Πώς προσεγγίζετε, μέσω της λογοτεχνίας, εκείνη την ευάλωτη στιγμή που ένας νέος αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η προσωπική του αλήθεια μπορεί να έρθει σε σύγκρουση με τις προσδοκίες των γύρω του;
Προσπαθώ να προσεγγίσω αυτή τη στιγμή μέσα από αυτά που νιώθουν ο Άλεκ και ο Κλείτος: τις σιωπές τους, την έλξη τους, τον φόβο τους μήπως χάσουν την αγάπη ή την αποδοχή των άλλων. Το μπάσκετ και ο χορός είναι δύο τρόποι με τους οποίους κατοικούν στο σώμα τους, ενώ όσοι τους περιβάλλουν έχουν ήδη τις δικές τους ιδέες για το πώς πρέπει να είναι ένα αγόρι. Η αγάπη τους τους καλεί να αναγνωρίσουν κάτι που δεν μπορούν πλέον να προσπεράσουν. Εκεί αναζητώ την ένταση του μυθιστορήματος. Με ενδιαφέρει η διαρκής φύση των εφηβικών συναισθημάτων και αντιδράσεων. Οι εκφράσεις που χρησιμοποιεί ένας νέος σήμερα αλλάζουν γρήγορα, αλλά η λαχτάρα να αγαπηθεί για αυτό που είναι παραμένει.
-Η νεανική λογοτεχνία καλείται συχνά να αντιμετωπίσει ζητήματα ταυτότητας, σεξουαλικότητας, αποκλεισμού και κοινωνικών προκαταλήψεων. Πώς μπορεί ένας συγγραφέας να προσεγγίσει τέτοια θέματα χωρίς να περιοριστεί από μια διδακτική πρόθεση που περιορίζει την ελευθερία της μυθοπλασίας; Πού, για εσάς, βρίσκεται η ισορροπία μεταξύ κοινωνικής ευαισθησίας και λογοτεχνικής αυτονομίας;
Ξεκινάω με τους χαρακτήρες και την ιστορία τους. Αν ξεκινήσω με ένα συμπέρασμα που θέλω να διδάξω, διακινδυνεύω να αναγκάσω τους χαρακτήρες μου να το αποδείξουν. Και τότε θα έχω χάσει τη λογοτεχνία. Φυσικά και έχω κοινωνικές και πολιτικές απόψεις, και αυτές επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπω τον κόσμο. Αλλά οι χαρακτήρες μου χρειάζονται χώρο για να διστάσουν, να κάνουν λάθη, ακόμη και να με αμφισβητήσουν. Ο έφηβος αναγνώστης δικαιούται αυτή την πολυπλοκότητα. Η κοινωνική ευαισθησία αποκαλύπτεται στο πόσο προσεκτικά ακούς κάποιον που συνήθως δεν ακούγεται και στο πόσο ειλικρινά μεταφέρεις την εμπειρία του. Ο αναγνώστης θα αποφασίσει τι σημαίνει αυτή η εμπειρία για αυτόν.
-Από την Ιστορία Ευνούχου και την Ερωτική Αγωγή μέχρι την Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο (Η Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο), η επιθυμία, το σώμα, η ερωτική εμπειρία και οι περιορισμοί που επιβάλλονται στην ανθρώπινη ύπαρξη μας προσκαλούν να εξετάσουμε αυτά τα έργα μέσα από μια κοινή θεματική προοπτική. Τι σας ενδιαφέρει περισσότερο στη σχέση μεταξύ επιθυμίας και προσωπικής ελευθερίας; Μπορούν οι άνθρωποι να γνωρίσουν πραγματικά τον εαυτό τους χωρίς να αντιμετωπίσουν τις δικές τους επιθυμίες;
Με απασχολεί τι συμβαίνει όταν ένα άτομο αισθάνεται ότι το σώμα του βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου άλλου: της οικογένειας, μιας κοινωνικής σύμβασης, μιας πολιτικής ή θρησκευτικής επιβολής. Η επιθυμία μπορεί στη συνέχεια να γίνει μια αρχική αναγνώριση του εαυτού, αλλά μπορεί επίσης να αποκαλύψει πράγματα που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε. Δεν πιστεύω ότι οτιδήποτε επιθυμούμε είναι αυτόματα δίκαιο ή ότι έχουμε το δικαίωμα να το απαιτήσουμε από ένα άλλο άτομο. Το άλλο άτομο έχει τη δική του ελευθερία και το δικό του σώμα. Η αντιμετώπιση της επιθυμίας μας περιλαμβάνει αυτή την επίγνωση. Στα βιβλία που αναφέρετε, με ενδιαφέρει ακριβώς η ένταση μεταξύ αυτού που λαχταρά ένα άτομο και αυτού που επιτρέπεται ή επιτρέπει στον εαυτό του να βιώσει.
-Στο έργο σας (Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο), στρέφεστε σε μια μορφή από την αρχαία μυθολογία που συνδέεται με τη γνώση, την προφητεία και την αδυναμία να κάνει τον εαυτό της να πιστέψει. Τι σας οδήγησε να επιλέξετε την Κασσάνδρα και ποιες δυνατότητες σας προσέφερε η μυθολογία για την εξερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης σε σχέση με τη δύναμη, τη μοίρα και την αλήθεια;
Η Κασσάνδρα απασχολούσε τις σκέψεις μου από την εφηβεία μου. Με συγκινούσε η μοναξιά κάποιου που βλέπει την καταστροφή να πλησιάζει και δεν μπορεί να κάνει τους άλλους να ακούσουν. Καθώς έγραφα, ήθελα να έρθω πιο κοντά στη γυναίκα πίσω από την προφήτισσα, να της δώσω επιθυμίες και μια εσωτερική ζωή που να εκτείνεται πέρα από τον οικείο ρόλο της. Κατά την ερμηνεία μου, είναι ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι μπορεί να αντιληφθεί μέσω της λογικής αυτό που οι άλλοι αρνούνται να αναγνωρίσουν. Η μυθολογία προσφέρει χαρακτήρες ικανούς να υποστηρίξουν διαφορετικές ερμηνείες. Μέσω της Κασσάνδρας, θα μπορούσα να εξερευνήσω πώς η εξουσία υπαγορεύει επίσης τον τρόπο με τον οποίο θα ακουστεί η αλήθεια, ποιος έχει το δικαίωμα να μιλήσει και ποιος είναι καταδικασμένος να μην γίνει ποτέ πιστευτός.
-Στα μυθιστορήματά σας, συχνά συναντάμε χαρακτήρες που έρχονται αντιμέτωποι με προσωπικά διλήμματα, κοινωνικές συμβάσεις και πτυχές του εαυτού τους που δυσκολεύονται να αποδεχτούν. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να κατανοήσετε τις επιλογές των χαρακτήρων σας, ακόμη και όταν αυτές οι επιλογές συγκρούονται με τις δικές σας πεποιθήσεις; Υπάρχει κάποιο σημείο στη διαδικασία της γραφής όπου ένας συγγραφέας πρέπει να δώσει στους χαρακτήρες του την ελευθερία να ακολουθήσουν τα δικά τους μονοπάτια;
Πρέπει να κατανοήσω έναν χαρακτήρα για να τον γράψω, ακόμα και όταν οι πράξεις του είναι εντελώς ξένες προς εμένα ή αντίκεινται στις πεποιθήσεις μου. Η κατανόηση δεν τους απαλλάσσει από την ευθύνη. Μου επιτρέπει, ωστόσο, να δω την πορεία που τους έφερε εκεί και να αποφύγω την εύκολη επιλογή μιας έτοιμης ετικέτας. Οι χαρακτήρες αποκτούν την ελευθερία τους καθώς αποκτούν μια συνεκτική εσωτερική ζωή. Μπορεί να έχω σχεδιάσει μια εξέλιξη και στη συνέχεια να συνειδητοποιήσω ότι αυτό το συγκεκριμένο άτομο δεν θα μπορούσε να την ακολουθήσει. Σε αυτό το σημείο, πρέπει να επανεξετάσω το σχέδιό μου. Φυσικά, παραμένω υπεύθυνος για τη σύνθεση του έργου. Η ελευθερία ενός χαρακτήρα απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή από εμένα, ώστε οι επιλογές του να είναι πειστικές και να έχουν συνέπειες.
-Παράλληλα με τη δημιουργική σας γραφή, έχετε ασχοληθεί εκτενώς και με την λογοτεχνική κριτική. Πώς συνυπάρχουν μέσα σας ο δημιουργικός συγγραφέας και ο κριτικός αναγνώστης; Υπάρχουν στιγμές που η κριτική σας επίγνωση δυσχεραίνει τη δημιουργική διαδικασία ή μήπως σας επιτρέπει να αναγνωρίζετε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δυνατότητες και τους περιορισμούς ενός κειμένου;
Θα έλεγα ότι γράφω για βιβλία άλλων ανθρώπων κυρίως ως συγγραφέας και ως αναγνώστης με πολυετή αναγνωστική εμπειρία. Ο όρος «κριτικός» προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη εικόνα που δεν ισχυρίζομαι ότι κατέχω. Όταν διαβάζω, με απασχολεί ιδιαίτερα το πώς διαμορφώνεται μια ιστορία: η γλώσσα της, η δομή της, η οπτική γωνία μέσα από την οποία μας επιτρέπεται να δούμε τους χαρακτήρες της. Αυτό σίγουρα ανατροφοδοτεί το δικό μου έργο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου προσχεδίου, πρέπει να παρακολουθώ την ιστορία. Αργότερα, πρέπει να εξετάσω αν αυτό που νόμιζα ότι έγραφα υπάρχει στην πραγματικότητα στη σελίδα. Και όταν συζητώ για το έργο ενός άλλου συγγραφέα, επιδιώκω μια συζήτηση που θα βοηθήσει έναν άλλο αναγνώστη να το προσεγγίσει.
-Είστε ανάμεσα στους συγγραφείς που συνέβαλαν στην καθιέρωση της διασταυρούμενης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, μιας μορφής λογοτεχνίας ικανής να προσελκύσει αναγνώστες διαφορετικών ηλικιών. Πιστεύετε ότι η κατηγοριοποίηση βιβλίων ανάλογα με την ηλικία υπηρετεί πραγματικά τη λογοτεχνία ή δημιουργεί τεχνητά όρια στην αναγνωστική εμπειρία; Τι επιτρέπει σε ένα λογοτεχνικό έργο να συγκινήσει εξίσου έναν έφηβο και έναν ενήλικα;
Οι συστάσεις ηλικίας μπορούν να βοηθήσουν κάποιον να επιλέξει ένα βιβλίο, αρκεί να λαμβάνουν υπόψη και την αναγνωστική εμπειρία. Γίνονται προβληματικές όταν λειτουργούν ως απαγόρευση ή υπαγορεύουν πόση πολυπλοκότητα επιτρέπεται να περιέχει το έργο ενός συγγραφέα. Οι έφηβοι ήδη βιώνουν δύσκολα και σύνθετα συναισθήματα. Και οι ενήλικες κουβαλούν μέσα τους την εφηβεία τους, συχνά με ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα. Ένα μυθιστόρημα crossover μπορεί να φτάσει και τους δύο, χωρίς να τους υποχρεώσει να το διαβάσουν με τον ίδιο τρόπο. Ο ένας μπορεί να αναγνωρίσει κάτι που βιώνει τώρα, ο άλλος κάτι που μόλις τώρα είναι σε θέση να καταλάβει. Αυτή η διαφορετική συμμετοχή στην ίδια ιστορία με ενδιαφέρει πολύ.
-Η σχέση μεταξύ λογοτεχνίας και κοινωνικής πραγματικότητας αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο μέλημα σε όλο το έργο σας. Σε μια εποχή που ο δημόσιος λόγος χαρακτηρίζεται συχνά από ταχύτητα, πόλωση και υπεραπλουστευμένες ερμηνείες, τι μπορεί να συμβάλει η λογοτεχνική αφήγηση στην κατανόησή μας για τους άλλους; Μπορεί η μυθοπλασία να καλλιεργήσει μια βαθύτερη ηθική επίγνωση χωρίς να αναλάβει τον ρόλο της ηθικής διδασκαλίας;
Η αφήγηση μας ζητά να παραμείνουμε κοντά σε ένα άλλο άτομο για λίγο. Να το δούμε μέσα στο διάστημα της ζωής του, των σχέσεών του, των αντιφάσεων του. Ο δημόσιος λόγος συχνά αρκείται σε μια ετικέτα και θεωρεί το ζήτημα λήξαν. Η λογοτεχνία μπορεί να κάνει αυτή την εύκολη κρίση πιο δύσκολη. Ένα άτομο που βιώνει τον αποκλεισμό αποκτά ένα όνομα, μια φωνή, μια καθημερινή ζωή. Δεν παραμένει πλέον μια αφηρημένη κατηγορία που μπορεί να απορριφθεί χωρίς προσπάθεια. Αυτό έχει και πολιτική σημασία, επειδή η προκατάληψη συχνά βασίζεται στην άρνηση να γνωρίσουμε το άτομο που κρίνουμε. Δεν πιστεύω, φυσικά, ότι το διάβασμα μας κάνει απαραίτητα καλύτερους ανθρώπους. Αλλά μπορεί να κλονίσει μια από τις βεβαιότητές μας, και αυτή είναι μια ουσιαστική αρχή.
-Έχετε υπηρετήσει τη λογοτεχνία με ποικίλες ιδιότητες, ως συγγραφέας, κριτικός, μεταφραστής, σύμβουλος εκδόσεων και μέλος λογοτεχνικών οργανισμών. Πώς έχει αλλάξει η σχέση μεταξύ συγγραφέων, εκδοτών και αναγνωστών κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών; Πιστεύετε ότι το σημερινό εκδοτικό τοπίο αφήνει επαρκή περιθώρια για έργα που απαιτούν χρόνο, συγκέντρωση και ένα πιο απαιτητικό επίπεδο εμπλοκής από τους αναγνώστες;
Κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών, αισθάνομαι ότι η ζήτηση για γρήγορα αποτελέσματα έχει ενταθεί. Ένα βιβλίο αναμένεται να τραβήξει την προσοχή αμέσως, ενώ ο συγγραφέας συχνά αναμένεται να είναι συνεχώς παρών πέρα από τις σελίδες του. Η άμεση επικοινωνία με τους αναγνώστες είναι ενδιαφέρουσα, αλλά η συνεχής δημοσιότητα μπορεί να απορροφήσει τον χρόνο και την ενέργεια που χρειάζεται η συγγραφή. Απαιτητικά έργα συνεχίζουν να εκδίδονται και υπάρχουν εκδότες που τα υποστηρίζουν. Το ερώτημα είναι αν τους δίνεται και χρόνος να βρουν τους αναγνώστες τους. Ένα βιβλίο μπορεί να αποκτήσει τη σημασία του πολύ μετά την αρχική του δημοσίευση. Πρέπει να προστατεύσουμε αυτή τη αργά αναπτυσσόμενη σχέση αν θέλουμε η έκδοση να διατηρήσει το εύρος και τη διαρκή ζωτικότητά της.
-Έχετε γίνει μάρτυρας αλλαγών στις αναγνωστικές συνήθειες από πρώτο χέρι, από μια εποχή που τα βιβλία ήταν ένα από τα κύρια μέσα διαμόρφωσης της φαντασίας μέχρι τη σημερινή κυριαρχία της ψηφιακής εικόνας. Πώς βλέπετε τη σχέση μεταξύ των νεότερων γενεών και της ανάγνωσης; Τι πρέπει να αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο οι οικογένειες, τα σχολεία και τα πολιτιστικά ιδρύματα εισάγουν τη λογοτεχνία στους νέους, ώστε η ανάγνωση να παραμείνει μια προσωπική επιλογή και όχι μια ακόμη υποχρέωση;
Αποφεύγω να αντιμετωπίζω τους νέους ως μια γενιά που έχει χάσει κάτι που όλοι κάποτε κατείχαμε. Παλαιότερα, οι τακτικοί αναγνώστες δεν αποτελούσαν ολόκληρη την κοινωνία. Οι εικόνες προσφέρουν τώρα άλλους τρόπους αφήγησης ιστοριών, τους οποίους πρέπει να κατανοήσουμε. Ταυτόχρονα, η ανάγνωση έχει τη δική της ξεχωριστή ποιότητα: αφήνει σε κάθε άτομο το περιθώριο να φανταστεί τι υποδηλώνουν οι λέξεις. Για να αγαπήσει ένα παιδί αυτή την εμπειρία, βοηθάει να βλέπει ενήλικες που διαβάζουν από προσωπική ανάγκη, να έχει πρόσβαση σε βιβλία και να μπορεί να επιλέγει. Τα σχολεία πρέπει να δημιουργούν χώρο για συζήτηση, ακόμη και για διαφωνία με ένα έργο. Μια ζωντανή βιβλιοθήκη και ένας δάσκαλος που μοιράζεται τη χαρά της ανάγνωσης μπορούν να προσφέρουν πολλά.
-Μετά από τόσα χρόνια δημιουργικής εργασίας, με δεκάδες βιβλία, διαφορετικούς αφηγηματικούς κόσμους και διαδοχικές γενιές αναγνωστών, ποια είναι η σχέση σας σήμερα με την αβεβαιότητα που συνοδεύει κάθε νέο έργο; Η συγγραφή εξακολουθεί να σας οδηγεί σε ανεξερεύνητες περιοχές του εαυτού σας ή νιώθετε ότι επιστρέφετε, με διαφορετικούς τρόπους, στα ίδια θεμελιώδη
Η αβεβαιότητα παραμένει. Η εμπειρία με βοηθά να αναγνωρίσω ορισμένες δυσκολίες, αλλά δεν μπορεί να γράψει το επόμενο βιβλίο για μένα. Κάθε έργο μου ζητά να βρω ξανά τον ρυθμό του, την απόστασή μου από τους χαρακτήρες του, τις λέξεις που του ταιριάζουν. Φυσικά, επιστρέφω σε ερωτήματα που με συνοδεύουν εδώ και χρόνια. Αλλάζω όμως κι εγώ, και έτσι το ίδιο ερώτημα μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό βάρος. Ένας χαρακτήρας που κάποτε μπορεί να έκρινα αυστηρά μπορεί τώρα να είναι κάποιος που θέλω να κατανοήσω πιο βαθιά. Αυτή η μετατόπιση με ενδιαφέρει. Όσο μια ιστορία μπορεί να με οδηγήσει κάπου που δεν περίμενα, νιώθω ότι έχω έναν λόγο να συνεχίσω. Το άγχος δεν έχει εξαφανιστεί. Έχω μάθει να εργάζομαι παράλληλα με αυτό.
-Η υποψηφιότητά σας για το Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν του 2026 αντιπροσώπευε σημαντική διεθνή αναγνώριση της μακροχρόνιας συμβολής σας στην παιδική και νεανική λογοτεχνία. Τι σήμαινε για εσάς αυτή η υποψηφιότητα μετά από τόσες δεκαετίες λογοτεχνικής δημιουργίας και πώς βλέπετε τη θέση της ελληνικής παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας στον διεθνή λογοτεχνικό κόσμο σήμερα;
Η υποψηφιότητα μου έφερε μεγάλη χαρά και με συγκίνησε βαθιά καθώς αναπολούσα το ταξίδι που προηγήθηκε. Νιώθω ευγνώμων σε όσους επέλεξαν να υποστηρίξουν το έργο μου και να το παρουσιάσουν πέρα από τα όρια της γλώσσας μας. Τέτοιες ευκαιρίες έχουν σημασία και για την ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους, όπου υπάρχουν καταξιωμένες και πολύ διαφορετικές φωνές τόσο μεταξύ συγγραφέων όσο και μεταξύ εικονογράφων. Η διεθνής παρουσία τους απαιτεί μεταφράσεις, διαρκείς συνεργασίες και ανθρώπους που γνωρίζουν τα έργα και μπορούν να τα συστήσουν με προσοχή. Τα ελληνικά βιβλία έχουν να προσφέρουν περισσότερα από μια εικόνα της χώρας μας. Μπορούν να συμμετάσχουν στη συζήτηση για το πώς μεγαλώνει ένας άνθρωπος, πώς αγαπά και πώς διεκδικεί τη θέση του στον κόσμο.













