Συνέντευξη με την Τέσυ Μπάιλα για το librotime.com

O Μάνος Κοντολέων συγκαταλέγεται στους συγγραφείς των οποίων η λογοτεχνική σταδιοδρομία έχει συνδεθεί στενά με την ανάπτυξη της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ιδιαίτερα με την ανανέωση της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας και την επέκταση των ορίων της προς το ενήλικο αναγνωστικό κοινό. Από την πρώτη του επίσημη εμφάνιση στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή το 1969 και την έκδοση των πρώτων βιβλίων του το 1979 μέχρι σήμερα, έχει αναπτύξει ένα αξιοσημείωτα ποικίλο έργο που περιλαμβάνει περισσότερους από εβδομήντα τίτλους, όπως μυθιστορήματα, διηγήματα, παραμύθια, θεατρικά έργα και δοκίμια. Παράλληλα με τη δημιουργική του γραφή, η ενασχόλησή του με την λογοτεχνική κριτική, τη μετάφραση, τις εκδόσεις και τους μεγάλους πολιτιστικούς οργανισμούς αντανακλά μια μακροχρόνια και ουσιαστική δέσμευση στη λογοτεχνία. Σε όλη τη μυθοπλασία του, η αναζήτηση της ταυτότητας, η επιθυμία, η ελευθερία της προσωπικής επιλογής και η σχέση του ατόμου με την κοινωνία διαμορφώνουν ένα λογοτεχνικό σύμπαν στο οποίο οι χαρακτήρες καλούνται να αντιμετωπίσουν τόσο τις δυνάμεις που διαμορφώνουν τη ζωή τους όσο και την επιθυμία τους να τις ξεπεράσουν. Η μακροχρόνια προσφορά του στη λογοτεχνία έχει αναγνωριστεί μέσω πολυάριθμων έγκριτων λογοτεχνικών βραβείων και διακρίσεων, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Έχει λάβει τρία Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας, για το μυθιστόρημά του για νέους Μάσκα στο Φεγγάρι (1997), Πολύτιμα Δώρα (2009) και Η Μάσκα του Καπετάνιου (Η Μάσκα του Καπετάνιου), το οποίο έλαβε το Κρατικό Βραβείο Νεανικής Λογοτεχνίας το 2022. Οι διακρίσεις του περιλαμβάνουν επίσης βραβεία από το Ελληνικό Τμήμα της IBBY (Διεθνής Επιτροπή Βιβλίων για Νέους), ενώ το έργο του έχει κερδίσει αναγνώριση από διεθνείς οργανισμούς αφιερωμένους στην παιδική λογοτεχνία. Το 2024, έλαβε το Βραβείο Λογοτεχνικού Βιβλίου για Νέους Αναγνώστες από το περιοδικό Ο Αναγνώστης για το Ποτέ Πριν… (Ποτέ Πριν…). Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ορόσημο στην λογοτεχνική του καριέρα ήταν η υποψηφιότητά του για το Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν του 2026, μια από τις πιο αναγνωρισμένες διεθνείς διακρίσεις στην παιδική και νεανική λογοτεχνία, η οποία έφερε για άλλη μια φορά το έργο του στην προσοχή της διεθνούς λογοτεχνικής κοινότητας. Πέρα από αυτές τις θεσμικές διακρίσεις, αυτό που καθορίζει τη λογοτεχνική ταυτότητα του Κοντολέοντα είναι η διαρκής δέσμευσή του στην εξερεύνηση της ανθρώπινης φύσης μέσα από τις αντιφάσεις και τους εσωτερικούς της αγώνες. Στα βιβλία του, η παιδική ηλικία και η εφηβεία παραμένουν σε συνεχή διάλογο με την ενηλικίωση, ενώ η μυθολογία, η ιστορική εμπειρία και η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα παρέχουν διαφορετικά σημεία εκκίνησης για την εξερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης. Από την Ιστορία ενός Ευνούχου και την Ερωτική Αγωγή μέχρι την Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο και το πρόσφατο μυθιστόρημά του Τρίποντο και Πιρουέτα, το λογοτεχνικό του βλέμμα στρέφεται σε άτομα που διεκδικούν το δικαίωμα να ορίζουν τη ζωή τους, συχνά αψηφώντας τις κοινωνικές συμβάσεις και τους προκαθορισμένους ρόλους. Στις απαντήσεις του στη συνέντευξη που ακολουθεί, τονίζει ότι η κατανόηση ενός χαρακτήρα απαιτεί την αναγνώριση των κινήτρων και των αντιφάσεων του, ακόμη και όταν οι επιλογές του συγκρούονται με τις πεποιθήσεις του συγγραφέα. Αυτή η προσέγγιση στη μυθοπλασία αγκαλιάζει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και υποστηρίζει την ελευθερία της λογοτεχνικής έκφρασης. Στη συζήτησή του με το LibroTimes, ο Μάνος Κοντολέων αναλογίζεται το λογοτεχνικό του ταξίδι και συζητά τη σχέση μεταξύ μνήμης και δημιουργικότητας, επιθυμίας και προσωπικής ελευθερίας, τη θέση της νεανικής λογοτεχνίας και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η σύγχρονη εκδοτική δραστηριότητα. Επίσης, εξετάζει τη σημασία της προστασίας του χρόνου που χρειάζεται ένα βιβλίο για να βρει τους αναγνώστες του και τη σημασία της ενίσχυσης της διεθνούς παρουσίας της ελληνικής λογοτεχνίας. Οι απαντήσεις του αποκαλύπτουν έναν συγγραφέα που συνεχίζει να αντιμετωπίζει κάθε νέο έργο ως μια απαιτητική συνάντηση με τη γλώσσα, τον χαρακτήρα και τα ερωτήματα που τον συνοδεύουν από την αρχή της δημιουργικής του ζωής. Για τον Κοντολέοντα, η γραφή παραμένει μια διαρκής εξερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας, διαμορφωμένη από τα ερωτήματα που τον συνόδευσαν σε όλη τη λογοτεχνική του καριέρα και ανανεώνεται με κάθε ιστορία που επιλέγει να διηγηθεί. Τέσι Μπάιλα Η λογοτεχνική σας καριέρα εκτείνεται σε περισσότερες από πέντε δεκαετίες και περιλαμβάνει έργα που απευθύνονται σε διαφορετικές γενιές αναγνωστών. Αν ξαναεπισκεπτόσασταν τα πρώτα σας γραπτά σήμερα, θα αναγνωρίζατε σε αυτά τον συγγραφέα που έχετε γίνει ή θα συναντούσατε κάποιον που τώρα θα χρειαζόταν να γνωρίσετε ξανά από την αρχή; Τι πιστεύετε ότι έχει παραμείνει αμετάβλητο στην καρδιά της γραφής σας; -Θα αναγνώριζα τον εαυτό μου, ακόμα κι αν υπάρχουν σελίδες που θα ήθελα να αναθεωρήσω σήμερα. Η χρονική απόσταση σε βοηθά να διακρίνεις τις αδυναμίες σου, αλλά και να δεις πόσο νωρίς εμφανίστηκαν οι ανησυχίες που εξακολουθούν να σε απασχολούν. Η αναζήτηση της ταυτότητας, της αγάπης, της συνάντησης με τον άλλον ήταν παρούσες στο γράψιμό μου από την αρχή. Δίπλα τους είναι η ανάγκη να βρω τη μορφή που θα επιτρέψει σε μια συγκεκριμένη ιστορία να αναπνεύσει με τον δικό της τρόπο. Έχω αλλάξει, φυσικά. Θα ανησυχούσα αν δεν το είχα κάνει. Αλλά εξακολουθώ να νιώθω μέσα μου το άτομο που έγραψε εκείνα τα πρώτα κείμενα. Άλλοτε τον διορθώνω, και άλλοτε μου θυμίζει μια τόλμη που κινδυνεύω να ξεχάσω. -Έχετε γράψει ότι όταν νιώθετε αισιόδοξοι, γράφετε για παιδιά. όταν ονειρεύεστε μια επανάσταση, γράφετε για εφήβους. και όταν φοβάστε, γράφετε για ενήλικες. Αυτή είναι μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική οπτική για την ταυτότητά σας ως συγγραφέα. Σε ποιο βαθμό η συναισθηματική σας κατάσταση καθορίζει τον λογοτεχνικό κόσμο στον οποίο επιλέγετε να εισέλθετε κάθε φορά που γράφετε; Υπάρχει κάτι σε αυτή τη δήλωση που συχνά παραλείπεται: όταν είμαι «ή θέλω να είμαι» αισιόδοξος. Το γράψιμο μπορεί να αναζητήσει ένα συναίσθημα που μου λείπει. Το παιδί με φέρνει πιο κοντά στη δυνατότητα να εμπιστευτώ τη ζωή, ο έφηβος στην ανάγκη να αμφισβητήσει τον κόσμο που του παραδίδεται, ο ενήλικας στην επίγνωση της απώλειας και των προσωπικών περιορισμών. Αυτές οι καταστάσεις συνυπάρχουν μέσα μου. Κάθε ιστορία, ωστόσο, έρχεται να ρίξει περισσότερο φως σε μία από αυτές. Και όταν μιλάω για επανάσταση, εννοώ επίσης αυτή τη βαθιά προσωπική εξέγερση ενός εφήβου που αποφασίζει ότι έχει το δικαίωμα να καθορίζει τη ζωή του. -Στα βιβλία σας, η παιδική ηλικία και η εφηβεία αναδύονται επανειλημμένα ως περίοδοι κατά τις οποίες διαμορφώνονται οι βαθύτερες σχέσεις μας με τον εαυτό μας και τους άλλους. Πιστεύετε ότι η ενηλικίωση είναι μια συνεχής προσπάθεια να κατανοήσουμε τι μας συνέβη κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής μας; Και πόσο συχνά η λογοτεχνία επιστρέφει σε εκείνα τα μέρη όπου η μνήμη έχει αφήσει κάτι ανεξήγητο; Δεν θα υποβάθμιζα ολόκληρη την ενήλικη ζωή σε μια ερμηνεία της παιδικής μας ηλικίας. Μας συμβαίνουν και αργότερα πράγματα που αλλάζουν βαθιά τον τρόπο που υπάρχουμε. Ωστόσο, στα πρώτα μας χρόνια μαθαίνουμε τι σημαίνει να μας αγαπούν, να μας απορρίπτουν, να μας ζητούν να γίνουμε κάτι που μπορεί να μην είμαστε. Αυτά τα μαθήματα συχνά επιμένουν, ακόμα και όταν έχουμε ξεχάσει τι τα ώθησε. Η λογοτεχνία επιστρέφει σε αυτά τα μέρη επειδή μπορεί να δώσει μορφή σε ένα συναίσθημα που είχε παραμείνει άφωνο. Ενδιαφέρομαι ιδιαίτερα για το πώς ένας ενήλικας θυμάται το παιδί που κάποτε ήταν και πόσο διαφορετικά μπορεί να κατανοήσει την ίδια παλιά σκηνή σήμερα. -Στο πρόσφατο μυθιστόρημά σας «Τρίποντο και Πιρουέτα», δύο έφηβοι με διαφορετικά ενδιαφέροντα συναντιούνται σε μια περίοδο που αναζητούν την ταυτότητά τους. Η ιστορία διερευνά το δικαίωμα του ατόμου να αναγνωρίζει και να εκφράζει ποιος πραγματικά είναι. Πώς προσεγγίζετε, μέσω της λογοτεχνίας, εκείνη την ευάλωτη στιγμή που ένας νέος αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η προσωπική του αλήθεια μπορεί να έρθει σε σύγκρουση με τις προσδοκίες των γύρω του; Προσπαθώ να προσεγγίσω αυτή τη στιγμή μέσα από αυτά που νιώθουν ο Άλεκ και ο Κλείτος: τις σιωπές τους, την έλξη τους, τον φόβο τους μήπως χάσουν την αγάπη ή την αποδοχή των άλλων. Το μπάσκετ και ο χορός είναι δύο τρόποι με τους οποίους κατοικούν στο σώμα τους, ενώ όσοι τους περιβάλλουν έχουν ήδη τις δικές τους ιδέες για το πώς πρέπει να είναι ένα αγόρι. Η αγάπη τους τους καλεί να αναγνωρίσουν κάτι που δεν μπορούν πλέον να προσπεράσουν. Εκεί αναζητώ την ένταση του μυθιστορήματος. Με ενδιαφέρει η διαρκής φύση των εφηβικών συναισθημάτων και αντιδράσεων. Οι εκφράσεις που χρησιμοποιεί ένας νέος σήμερα αλλάζουν γρήγορα, αλλά η λαχτάρα να αγαπηθεί για αυτό που είναι παραμένει. -Η νεανική λογοτεχνία καλείται συχνά να αντιμετωπίσει ζητήματα ταυτότητας, σεξουαλικότητας, αποκλεισμού και κοινωνικών προκαταλήψεων. Πώς μπορεί ένας συγγραφέας να προσεγγίσει τέτοια θέματα χωρίς να περιοριστεί από μια διδακτική πρόθεση που περιορίζει την ελευθερία της μυθοπλασίας; Πού, για εσάς, βρίσκεται η ισορροπία μεταξύ κοινωνικής ευαισθησίας και λογοτεχνικής αυτονομίας; Ξεκινάω με τους χαρακτήρες και την ιστορία τους. Αν ξεκινήσω με ένα συμπέρασμα που θέλω να διδάξω, διακινδυνεύω να αναγκάσω τους χαρακτήρες μου να το αποδείξουν. Και τότε θα έχω χάσει τη λογοτεχνία. Φυσικά και έχω κοινωνικές και πολιτικές απόψεις, και αυτές επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπω τον κόσμο. Αλλά οι χαρακτήρες μου χρειάζονται χώρο για να διστάσουν, να κάνουν λάθη, ακόμη και να με αμφισβητήσουν. Ο έφηβος αναγνώστης δικαιούται αυτή την πολυπλοκότητα. Η κοινωνική ευαισθησία αποκαλύπτεται στο πόσο προσεκτικά ακούς κάποιον που συνήθως δεν ακούγεται και στο πόσο ειλικρινά μεταφέρεις την εμπειρία του. Ο αναγνώστης θα αποφασίσει τι σημαίνει αυτή η εμπειρία για αυτόν. -Από την Ιστορία Ευνούχου και την Ερωτική Αγωγή μέχρι την Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο (Η Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο), η επιθυμία, το σώμα, η ερωτική εμπειρία και οι περιορισμοί που επιβάλλονται στην ανθρώπινη ύπαρξη μας προσκαλούν να εξετάσουμε αυτά τα έργα μέσα από μια κοινή θεματική προοπτική. Τι σας ενδιαφέρει περισσότερο στη σχέση μεταξύ επιθυμίας και προσωπικής ελευθερίας; Μπορούν οι άνθρωποι να γνωρίσουν πραγματικά τον εαυτό τους χωρίς να αντιμετωπίσουν τις δικές τους επιθυμίες; Με απασχολεί τι συμβαίνει όταν ένα άτομο αισθάνεται ότι το σώμα του βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου άλλου: της οικογένειας, μιας κοινωνικής σύμβασης, μιας πολιτικής ή θρησκευτικής επιβολής. Η επιθυμία μπορεί στη συνέχεια να γίνει μια αρχική αναγνώριση του εαυτού, αλλά μπορεί επίσης να αποκαλύψει πράγματα που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε. Δεν πιστεύω ότι οτιδήποτε επιθυμούμε είναι αυτόματα δίκαιο ή ότι έχουμε το δικαίωμα να το απαιτήσουμε από ένα άλλο άτομο. Το άλλο άτομο έχει τη δική του ελευθερία και το δικό του σώμα. Η αντιμετώπιση της επιθυμίας μας περιλαμβάνει αυτή την επίγνωση. Στα βιβλία που αναφέρετε, με ενδιαφέρει ακριβώς η ένταση μεταξύ αυτού που λαχταρά ένα άτομο και αυτού που επιτρέπεται ή επιτρέπει στον εαυτό του να βιώσει. -Στο έργο σας (Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο), στρέφεστε σε μια μορφή από την αρχαία μυθολογία που συνδέεται με τη γνώση, την προφητεία και την αδυναμία να κάνει τον εαυτό της να πιστέψει. Τι σας οδήγησε να επιλέξετε την Κασσάνδρα και ποιες δυνατότητες σας προσέφερε η μυθολογία για την εξερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης σε σχέση με τη δύναμη, τη μοίρα και την αλήθεια; Η Κασσάνδρα απασχολούσε τις σκέψεις μου από την εφηβεία μου. Με συγκινούσε η μοναξιά κάποιου που βλέπει την καταστροφή να πλησιάζει και δεν μπορεί να κάνει τους άλλους να ακούσουν. Καθώς έγραφα, ήθελα να έρθω πιο κοντά στη γυναίκα πίσω από την προφήτισσα, να της δώσω επιθυμίες και μια εσωτερική ζωή που να εκτείνεται πέρα από τον οικείο ρόλο της. Κατά την ερμηνεία μου, είναι ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι μπορεί να αντιληφθεί μέσω της λογικής αυτό που οι άλλοι αρνούνται να αναγνωρίσουν. Η μυθολογία προσφέρει χαρακτήρες ικανούς να υποστηρίξουν διαφορετικές ερμηνείες. Μέσω της Κασσάνδρας, θα μπορούσα να εξερευνήσω πώς η εξουσία υπαγορεύει επίσης τον τρόπο με τον οποίο θα ακουστεί η αλήθεια, ποιος έχει το δικαίωμα να μιλήσει και ποιος είναι καταδικασμένος να μην γίνει ποτέ πιστευτός. -Στα μυθιστορήματά σας, συχνά συναντάμε χαρακτήρες που έρχονται αντιμέτωποι με προσωπικά διλήμματα, κοινωνικές συμβάσεις και πτυχές του εαυτού τους που δυσκολεύονται να αποδεχτούν. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να κατανοήσετε τις επιλογές των χαρακτήρων σας, ακόμη και όταν αυτές οι επιλογές συγκρούονται με τις δικές σας πεποιθήσεις; Υπάρχει κάποιο σημείο στη διαδικασία της γραφής όπου ένας συγγραφέας πρέπει να δώσει στους χαρακτήρες του την ελευθερία να ακολουθήσουν τα δικά τους μονοπάτια; Πρέπει να κατανοήσω έναν χαρακτήρα για να τον γράψω, ακόμα και όταν οι πράξεις του είναι εντελώς ξένες προς εμένα ή αντίκεινται στις πεποιθήσεις μου. Η κατανόηση δεν τους απαλλάσσει από την ευθύνη. Μου επιτρέπει, ωστόσο, να δω την πορεία που τους έφερε εκεί και να αποφύγω την εύκολη επιλογή μιας έτοιμης ετικέτας. Οι χαρακτήρες αποκτούν την ελευθερία τους καθώς αποκτούν μια συνεκτική εσωτερική ζωή. Μπορεί να έχω σχεδιάσει μια εξέλιξη και στη συνέχεια να συνειδητοποιήσω ότι αυτό το συγκεκριμένο άτομο δεν θα μπορούσε να την ακολουθήσει. Σε αυτό το σημείο, πρέπει να επανεξετάσω το σχέδιό μου. Φυσικά, παραμένω υπεύθυνος για τη σύνθεση του έργου. Η ελευθερία ενός χαρακτήρα απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή από εμένα, ώστε οι επιλογές του να είναι πειστικές και να έχουν συνέπειες. -Παράλληλα με τη δημιουργική σας γραφή, έχετε ασχοληθεί εκτενώς και με την λογοτεχνική κριτική. Πώς συνυπάρχουν μέσα σας ο δημιουργικός συγγραφέας και ο κριτικός αναγνώστης; Υπάρχουν στιγμές που η κριτική σας επίγνωση δυσχεραίνει τη δημιουργική διαδικασία ή μήπως σας επιτρέπει να αναγνωρίζετε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δυνατότητες και τους περιορισμούς ενός κειμένου; Θα έλεγα ότι γράφω για βιβλία άλλων ανθρώπων κυρίως ως συγγραφέας και ως αναγνώστης με πολυετή αναγνωστική εμπειρία. Ο όρος «κριτικός» προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη εικόνα που δεν ισχυρίζομαι ότι κατέχω. Όταν διαβάζω, με απασχολεί ιδιαίτερα το πώς διαμορφώνεται μια ιστορία: η γλώσσα της, η δομή της, η οπτική γωνία μέσα από την οποία μας επιτρέπεται να δούμε τους χαρακτήρες της. Αυτό σίγουρα ανατροφοδοτεί το δικό μου έργο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου προσχεδίου, πρέπει να παρακολουθώ την ιστορία. Αργότερα, πρέπει να εξετάσω αν αυτό που νόμιζα ότι έγραφα υπάρχει στην πραγματικότητα στη σελίδα. Και όταν συζητώ για το έργο ενός άλλου συγγραφέα, επιδιώκω μια συζήτηση που θα βοηθήσει έναν άλλο αναγνώστη να το προσεγγίσει. -Είστε ανάμεσα στους συγγραφείς που συνέβαλαν στην καθιέρωση της διασταυρούμενης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, μιας μορφής λογοτεχνίας ικανής να προσελκύσει αναγνώστες διαφορετικών ηλικιών. Πιστεύετε ότι η κατηγοριοποίηση βιβλίων ανάλογα με την ηλικία υπηρετεί πραγματικά τη λογοτεχνία ή δημιουργεί τεχνητά όρια στην αναγνωστική εμπειρία; Τι επιτρέπει σε ένα λογοτεχνικό έργο να συγκινήσει εξίσου έναν έφηβο και έναν ενήλικα; Οι συστάσεις ηλικίας μπορούν να βοηθήσουν κάποιον να επιλέξει ένα βιβλίο, αρκεί να λαμβάνουν υπόψη και την αναγνωστική εμπειρία. Γίνονται προβληματικές όταν λειτουργούν ως απαγόρευση ή υπαγορεύουν πόση πολυπλοκότητα επιτρέπεται να περιέχει το έργο ενός συγγραφέα. Οι έφηβοι ήδη βιώνουν δύσκολα και σύνθετα συναισθήματα. Και οι ενήλικες κουβαλούν μέσα τους την εφηβεία τους, συχνά με ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα. Ένα μυθιστόρημα crossover μπορεί να φτάσει και τους δύο, χωρίς να τους υποχρεώσει να το διαβάσουν με τον ίδιο τρόπο. Ο ένας μπορεί να αναγνωρίσει κάτι που βιώνει τώρα, ο άλλος κάτι που μόλις τώρα είναι σε θέση να καταλάβει. Αυτή η διαφορετική συμμετοχή στην ίδια ιστορία με ενδιαφέρει πολύ. -Η σχέση μεταξύ λογοτεχνίας και κοινωνικής πραγματικότητας αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο μέλημα σε όλο το έργο σας. Σε μια εποχή που ο δημόσιος λόγος χαρακτηρίζεται συχνά από ταχύτητα, πόλωση και υπεραπλουστευμένες ερμηνείες, τι μπορεί να συμβάλει η λογοτεχνική αφήγηση στην κατανόησή μας για τους άλλους; Μπορεί η μυθοπλασία να καλλιεργήσει μια βαθύτερη ηθική επίγνωση χωρίς να αναλάβει τον ρόλο της ηθικής διδασκαλίας; Η αφήγηση μας ζητά να παραμείνουμε κοντά σε ένα άλλο άτομο για λίγο. Να το δούμε μέσα στο διάστημα της ζωής του, των σχέσεών του, των αντιφάσεων του. Ο δημόσιος λόγος συχνά αρκείται σε μια ετικέτα και θεωρεί το ζήτημα λήξαν. Η λογοτεχνία μπορεί να κάνει αυτή την εύκολη κρίση πιο δύσκολη. Ένα άτομο που βιώνει τον αποκλεισμό αποκτά ένα όνομα, μια φωνή, μια καθημερινή ζωή. Δεν παραμένει πλέον μια αφηρημένη κατηγορία που μπορεί να απορριφθεί χωρίς προσπάθεια. Αυτό έχει και πολιτική σημασία, επειδή η προκατάληψη συχνά βασίζεται στην άρνηση να γνωρίσουμε το άτομο που κρίνουμε. Δεν πιστεύω, φυσικά, ότι το διάβασμα μας κάνει απαραίτητα καλύτερους ανθρώπους. Αλλά μπορεί να κλονίσει μια από τις βεβαιότητές μας, και αυτή είναι μια ουσιαστική αρχή. -Έχετε υπηρετήσει τη λογοτεχνία με ποικίλες ιδιότητες, ως συγγραφέας, κριτικός, μεταφραστής, σύμβουλος εκδόσεων και μέλος λογοτεχνικών οργανισμών. Πώς έχει αλλάξει η σχέση μεταξύ συγγραφέων, εκδοτών και αναγνωστών κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών; Πιστεύετε ότι το σημερινό εκδοτικό τοπίο αφήνει επαρκή περιθώρια για έργα που απαιτούν χρόνο, συγκέντρωση και ένα πιο απαιτητικό επίπεδο εμπλοκής από τους αναγνώστες; Κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών, αισθάνομαι ότι η ζήτηση για γρήγορα αποτελέσματα έχει ενταθεί. Ένα βιβλίο αναμένεται να τραβήξει την προσοχή αμέσως, ενώ ο συγγραφέας συχνά αναμένεται να είναι συνεχώς παρών πέρα από τις σελίδες του. Η άμεση επικοινωνία με τους αναγνώστες είναι ενδιαφέρουσα, αλλά η συνεχής δημοσιότητα μπορεί να απορροφήσει τον χρόνο και την ενέργεια που χρειάζεται η συγγραφή. Απαιτητικά έργα συνεχίζουν να εκδίδονται και υπάρχουν εκδότες που τα υποστηρίζουν. Το ερώτημα είναι αν τους δίνεται και χρόνος να βρουν τους αναγνώστες τους. Ένα βιβλίο μπορεί να αποκτήσει τη σημασία του πολύ μετά την αρχική του δημοσίευση. Πρέπει να προστατεύσουμε αυτή τη αργά αναπτυσσόμενη σχέση αν θέλουμε η έκδοση να διατηρήσει το εύρος και τη διαρκή ζωτικότητά της. -Έχετε γίνει μάρτυρας αλλαγών στις αναγνωστικές συνήθειες από πρώτο χέρι, από μια εποχή που τα βιβλία ήταν ένα από τα κύρια μέσα διαμόρφωσης της φαντασίας μέχρι τη σημερινή κυριαρχία της ψηφιακής εικόνας. Πώς βλέπετε τη σχέση μεταξύ των νεότερων γενεών και της ανάγνωσης; Τι πρέπει να αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο οι οικογένειες, τα σχολεία και τα πολιτιστικά ιδρύματα εισάγουν τη λογοτεχνία στους νέους, ώστε η ανάγνωση να παραμείνει μια προσωπική επιλογή και όχι μια ακόμη υποχρέωση; Αποφεύγω να αντιμετωπίζω τους νέους ως μια γενιά που έχει χάσει κάτι που όλοι κάποτε κατείχαμε. Παλαιότερα, οι τακτικοί αναγνώστες δεν αποτελούσαν ολόκληρη την κοινωνία. Οι εικόνες προσφέρουν τώρα άλλους τρόπους αφήγησης ιστοριών, τους οποίους πρέπει να κατανοήσουμε. Ταυτόχρονα, η ανάγνωση έχει τη δική της ξεχωριστή ποιότητα: αφήνει σε κάθε άτομο το περιθώριο να φανταστεί τι υποδηλώνουν οι λέξεις. Για να αγαπήσει ένα παιδί αυτή την εμπειρία, βοηθάει να βλέπει ενήλικες που διαβάζουν από προσωπική ανάγκη, να έχει πρόσβαση σε βιβλία και να μπορεί να επιλέγει. Τα σχολεία πρέπει να δημιουργούν χώρο για συζήτηση, ακόμη και για διαφωνία με ένα έργο. Μια ζωντανή βιβλιοθήκη και ένας δάσκαλος που μοιράζεται τη χαρά της ανάγνωσης μπορούν να προσφέρουν πολλά. -Μετά από τόσα χρόνια δημιουργικής εργασίας, με δεκάδες βιβλία, διαφορετικούς αφηγηματικούς κόσμους και διαδοχικές γενιές αναγνωστών, ποια είναι η σχέση σας σήμερα με την αβεβαιότητα που συνοδεύει κάθε νέο έργο; Η συγγραφή εξακολουθεί να σας οδηγεί σε ανεξερεύνητες περιοχές του εαυτού σας ή νιώθετε ότι επιστρέφετε, με διαφορετικούς τρόπους, στα ίδια θεμελιώδη Η αβεβαιότητα παραμένει. Η εμπειρία με βοηθά να αναγνωρίσω ορισμένες δυσκολίες, αλλά δεν μπορεί να γράψει το επόμενο βιβλίο για μένα. Κάθε έργο μου ζητά να βρω ξανά τον ρυθμό του, την απόστασή μου από τους χαρακτήρες του, τις λέξεις που του ταιριάζουν. Φυσικά, επιστρέφω σε ερωτήματα που με συνοδεύουν εδώ και χρόνια. Αλλάζω όμως κι εγώ, και έτσι το ίδιο ερώτημα μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό βάρος. Ένας χαρακτήρας που κάποτε μπορεί να έκρινα αυστηρά μπορεί τώρα να είναι κάποιος που θέλω να κατανοήσω πιο βαθιά. Αυτή η μετατόπιση με ενδιαφέρει. Όσο μια ιστορία μπορεί να με οδηγήσει κάπου που δεν περίμενα, νιώθω ότι έχω έναν λόγο να συνεχίσω. Το άγχος δεν έχει εξαφανιστεί. Έχω μάθει να εργάζομαι παράλληλα με αυτό. -Η υποψηφιότητά σας για το Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν του 2026 αντιπροσώπευε σημαντική διεθνή αναγνώριση της μακροχρόνιας συμβολής σας στην παιδική και νεανική λογοτεχνία. Τι σήμαινε για εσάς αυτή η υποψηφιότητα μετά από τόσες δεκαετίες λογοτεχνικής δημιουργίας και πώς βλέπετε τη θέση της ελληνικής παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας στον διεθνή λογοτεχνικό κόσμο σήμερα; Η υποψηφιότητα μου έφερε μεγάλη χαρά και με συγκίνησε βαθιά καθώς αναπολούσα το ταξίδι που προηγήθηκε. Νιώθω ευγνώμων σε όσους επέλεξαν να υποστηρίξουν το έργο μου και να το παρουσιάσουν πέρα από τα όρια της γλώσσας μας. Τέτοιες ευκαιρίες έχουν σημασία και για την ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους, όπου υπάρχουν καταξιωμένες και πολύ διαφορετικές φωνές τόσο μεταξύ συγγραφέων όσο και μεταξύ εικονογράφων. Η διεθνής παρουσία τους απαιτεί μεταφράσεις, διαρκείς συνεργασίες και ανθρώπους που γνωρίζουν τα έργα και μπορούν να τα συστήσουν με προσοχή. Τα ελληνικά βιβλία έχουν να προσφέρουν περισσότερα από μια εικόνα της χώρας μας. Μπορούν να συμμετάσχουν στη συζήτηση για το πώς μεγαλώνει ένας άνθρωπος, πώς αγαπά και πώς διεκδικεί τη θέση του στον κόσμο.

Ηλικιακός ρατσισμός και έρωτας

Πολύ συχνά η κοινωνία αποκαλύπτει τις βαθύτερες προκαταλήψεις της όχι μέσα από μεγάλα γεγονότα αλλά μέσα από καθημερινές δυσκαμψίες. Μια τέτοια δυσκαμψία -αμηχανία, πιο σωστά- εμφανίζεται και όταν το γήρας συναντά τον έρωτα. Κι αυτό όχι σε τυχόν έντονες εκφράσεις σεξουαλικότητας, χωρίς κάτι που ίσως θα σκανδάλιζε. Αλλά σε μικρές εικόνες: δύο ηλικιωμένοι που κάθονται διασχίζουν το δρόμο πιασμένοι από το χέρι* ένα βλέμμα που αν και το θαμπώνει ο καταρράχτης, εκείνο επιμένει να θέλει να έχει μια ερωτική αναλαμπή* ένα χαμόγελο σε χείλη που αναζητούν τον παλμό ενός φιλιού. Τότε -σε κάποιες περιπτώσεις σαν κι αυτές- οι ματιές των άλλων ξαφνιάζονται, δείχνουν απαξίωση, κάποιοι μειδιούν συγκαταβατικά, άλλοι σχολιάζουν χαμηλόφωνα. Είναι που ένας άγραφος κανόνας παραβιάστηκε. Ας το παραδεχτούμε -ως κοινωνία δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τον έρωτα να ανθίζει σε πρόσωπα ρυτιδιασμένα, σε σώματα κυρτά. Όπως και άλλες προηγούμενες εποχές, έτσι και η δική μας -και σε μεγαλύτερο, μάλιστα, βαθμό- λατρεύει οτιδήποτε σφριγηλό, συνδέει τον έρωτα με τη νεότητα και μόνο. Το σώμα που γερνά θεωρείται ότι αποσύρεται από τη σφαίρα της επιθυμίας, όπως αποσύρεται από την αγορά εργασίας ή από την ένταση της δημόσιας ζωής. Σαν να υπάρχει μια ηλικία πέρα από την οποία τα προστάγματα του έρωτα οφείλουν να σιωπούν. Κι όμως, η σάρκα δεν είναι υποχρεωμένη να γνωρίζει ημερολόγια. Ο ηλικιακός ρατσισμός εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση στο σημείο όπου η τρίτη ηλικία συναντά τον έρωτα. Είναι ένας ρατσισμός που σπάνια διακηρύσσεται· λειτουργεί υπόγεια, μέσα από υπαινιγμούς, χιούμορ… Συχνά και μέσα από τη χλεύη Τις περισσότερες φορές δεν εκφράζεται φανερά. Κανείς δεν θα πει στον ηλικιωμένο τη φράση: «δεν επιτρέπεται να αγαπάς». Υπάρχουν άλλοι τρόποι η άποψη αυτή να εκφρασθεί: «Μα σε αυτή την ηλικία;», «Δεν θα είναι γελοίο;», «Σκέψου τα παιδιά σου», «Μην εκτίθεσαι στους άλλους». Η κοινωνία ανέχεται τον ηλικιωμένο ως σοφό, ως παππού ή γιαγιά, ως θεματοφύλακα μνήμης, ακόμη και ως ασθενή που χρήζει φροντίδας. Δυσκολεύεται όμως να τον αποδεχτεί ως ερωτικό υποκείμενο. Ο έρωτας, μέσα στο συλλογικό φαντασιακό, παραμένει προνόμιο των νέων. Η στάση αυτή δεν είναι τυχαία. Ο πολιτισμός μας έχει οικοδομηθεί πάνω σε αντιθετικά σύμβολα: νεότητα και ομορφιά από τη μία, γήρας και φθορά από την άλλη. Η νεότητα προβάλλεται ως υπόσχεση και μέλλον, το γήρας ως απολογισμός και αποχώρηση. Κι έτσι η σεξουαλικότητα συνδέεται με την γονιμότητα, δεν γίνεται να ενδιαφέρει όσους έχουν πλέον περάσει στο στάδιο της επερχόμενης φθοράς. Κάτι τέτοιο διαταράσσει τον όποιας μορφής καταμερισμό. Γι’ αυτό και προκαλεί -το λιγότερο- αμηχανία. Στην ουσία ενοχλεί γιατί αμφισβητεί μια τάξη πραγμάτων. Αυτή η ενόχληση εκδηλώνεται κοινωνικά με διάφορους τρόπους άλλοτε ευγενικούς κι άλλοτε χλευαστικούς ή και βάναυσους. Μπορεί να είναι ένα πείραγμα που κρύβει ειρωνεία· μπορεί να είναι η συγκαλυμμένη ανησυχία των παιδιών μπροστά σε μια νέα σχέση του χηρεύσαντος γονιού· μπορεί να είναι η σιωπηρή αποδοκιμασία των γειτόνων. Συχνά, πίσω από την επίφαση της «προστασίας» κρύβεται η επιθυμία να παραμείνουν οι ρόλοι αμετάβλητοι: ο πατέρας ως πατέρας, η μητέρα ως μητέρα, ποτέ ξανά ως εραστής ή ερωμένη. Αλλά η σεξουαλικότητα συχνά δρα και ως ανατροπή. Μια σχέση σεξουαλικότητας σε άτομα μιας προχωρημένης ηλικία μπορεί να εκληφθεί ως συναισθηματική ή ακόμη και οικονομική απειλή. Το ζήτημα της κληρονομιάς, της διαχείρισης της περιουσίας, εισβάλλουν εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει απλώς κατανόηση της ανάγκης για συντροφικότητα. Γιατί βέβαια κανείς δεν θέλει να δει κάτω από ένα άλλο πρίσμα την σεξουαλικότητα της τρίτης ηλικίας. Μα υπάρχει και μια άλλου είδους προσέγγιση του ηλικιακού ρατσισμού. Είναι η περίπτωση που αυτός θα ταυτιστεί με τον σεξισμό. Και θα δημιουργήσει μια διπλή κλίμακα μέτρων. Ένας ηλικιωμένος άνδρας που συνδέεται με νεότερη γυναίκα μπορεί να προκαλέσει ειρωνεία, αλλά συχνά αντιμετωπίζεται και με συγκαλυμμένο θαυμασμό. Αντίθετα, μια ηλικιωμένη γυναίκα που εκφράζει ερωτική επιθυμία κινδυνεύει να στιγματιστεί ως «ανάρμοστη», «γελοία» ή «ανεπίτρεπτη». Η κοινωνία δείχνει μεγαλύτερη ανοχή στην ανδρική επιθυμία και μεγαλύτερη αυστηρότητα στη γυναικεία, ιδίως όταν το σώμα έχει απομακρυνθεί από τα πρότυπα νεανικής ομορφιάς. Όμως ο πιο βαθύς μηχανισμός αποκλεισμού του ηλικιωμένου από την σεξουαλικότητά του δεν είναι εξωτερικός· είναι εσωτερικός. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ένας άνθρωπος ακούει τόσες φορές για «τα σαλιαρίσματα των γέρων!» ώσπου στο τέλος θα το πιστέψει και ο ίδιος όταν πλέον θα έχει γεράσει. Ο έρωτας μετατρέπεται σε κάτι που πρέπει να κρυφτεί. Η επιθυμία σε κάτι που πρέπει να σιωπήσει. Η πάθος σε μια ιδιωτική ντροπή. Έτσι γεννιέται η πιο σκληρή μορφή ηλικιακού ρατσισμού: εκείνη που οδηγεί τον με σεξουαλικές παρορμήσεις ηλικιωμένο να θεωρεί τον εαυτό του εκτός κανονικότητας. Όχι ως άνθρωπο που συνεχίζει να επιθυμεί, αλλά ως κάποιον που παρεκκλίνει από το «φυσιολογικό». Η κοινωνία δεν χρειάζεται πλέον να απαγορεύσει τίποτε. Η απαγόρευση έχει εσωτερικευθεί. Κι όμως, τίποτε δεν είναι πιο φυσικό από τη συνέχεια της επιθυμίας. Η ανάγκη για άγγιγμα, για εγγύτητα, για σωματική και συναισθηματική επαφή και εκτόνωση δεν εξαφανίζεται με τα χρόνια. Μεταμορφώνεται. Κι έτσι μπορεί να απαλλαγεί από την αγωνία της επίδειξης, από τον θόρυβο της επιβεβαίωσης. Πιο ουσιαστική, πιο εσωτερική. Πλέον λυτρωτική. Ο έρωτας στην τρίτη ηλικία συχνά είναι παρηγορητικός. Εκφράζει την ανάγκη επαφής και με το σώμα του άλλου, μα και με το δικό σου. Όταν έχεις αναγνωρίσει την απώλεια που πλησιάζει μπορείς περισσότερο ουσιαστικά να εκτιμήσεις την παρουσία. Κι όμως, ακόμη και αυτή η παρουσία αποσιωπάται. Στα μέσα ενημέρωσης οι ηλικιωμένοι εμφανίζονται ως φορείς μνήμης, ως ασθενείς ή ως παππούδες/ γιαγιάδες που φροντίζουν εγγόνια. Σπανίως εμφανίζονται ως εραστές. Αυτή η μη ορατότητα λειτουργεί σαν σιωπηρή επιβεβαίωση ότι η επιθυμία τους δεν θεωρείται άξια απεικόνισης. Σε ορισμένες δομές φροντίδας ηλικιωμένων, η σεξουαλικότητα αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς διαχείριση. Η ιδιωτικότητα περιορίζεται, οι σχέσεις αποθαρρύνονται, η τρυφερότητα θεωρείται ενοχλητική. Σαν να πρόκειται για μια ανάγκη που πρέπει να τεθεί σε καραντίνα. Και όμως, μέσα σε αυτό το κλίμα, κάθε εκδήλωση έρωτα στην τρίτη ηλικία αποκτά μια απροσδόκητη διάσταση: γίνεται πράξη αντίστασης. Είναι αντίσταση στη μοναξιά, αλλά και αντίσταση στον κοινωνικό ρόλο της σιωπηλής αποχώρησης. Είναι αντίσταση στην ιδέα ότι η ζωή έχει ήδη ολοκληρωθεί. Είναι μια μικρή, καθημερινή επανάσταση απέναντι στην πολιτισμική λατρεία της νεότητας. Κάθε ηλικιωμένο σώμα που υποστηρίζει τη σεξουαλικότητά του αντιστέκεται στην περιθωριοποίηση του. Κάθε ηλικιωμένο χέρι που αναζητά ένα άλλο χέρι αντιστέκεται στη σιωπή. Κάθε ηλικιωμένο βλέμμα που φωτίζεται από επιθυμία αντιστέκεται στην ιδέα ότι η ζωή έχει ήδη παραδώσει τα όπλα. Ο έρωτας στην τρίτη ηλικία δεν είναι απλώς μια προσωπική εμπειρία· είναι μια μορφή ελευθερίας. Μια άρνηση να περιοριστεί η ύπαρξη σε ρόλους παθητικότητας. Μια διεκδίκηση του δικαιώματος στη χαρά της ζωής, ακόμη και — ή ιδίως — όταν το σώμα φέρει τα σημάδια του χρόνου. Ίσως αυτό είναι που μας ταράζει περισσότερο: ότι η επιθυμία δεν υπακούει στο ημερολόγιο. Και σε μια εποχή, μάλιστα, όπως η δική μας, όπου παρατείνεται η νεότητα αλλά συχνά απαξιώνεται η εμπειρία, ο έρωτας των ηλικιωμένων μοιάζει να θέτει ένα αθόρυβο ερώτημα: αρκεί να ζούμε περισσότερο ή μήπως αξίζει να συνεχίζουμε να αισθανόμαστε; Και αν ο έρωτας, ακόμη και στο λυκόφως της ζωής, εξακολουθεί να ανάβει μια μικρή φλόγα, τότε κάτι τέτοιο δεν είναι πρόβλημα. Προβληματική είναι η αμηχανία απέναντι στη διάρκεια της επιθυμίας. Ίσως, τελικά, εκείνο που δύσκολα γίνεται αποδεχτό δεν είναι ο έρωτας των ηλικιωμένων, αλλά η αδιάψευστη μαρτυρία του ότι η ζωή — όσο παραμένει ζωή — συνεχίζει να διεκδικεί χαρά. Και ότι η χαρά αυτή, όταν περνά μέσα από το σώμα, την επιθυμία και τη σεξουαλικότητα, δεν είναι παρεκτροπή. Είναι δικαίωμα. Athens Voice 8-14 Οκτ. 2026 (1210 λέξεις)

Καταναλωτική μανία και Παιδική Λογοτεχνία

Νομίζω πως έχω το δικαίωμα να χρησιμοποιήσω μια προσωπική μου περίπτωση για να εντοπίσω ένα θέμα γενικότερο που έχει να κάνει με τον πως στους τωρινούς καιρούς αντιμετωπίζεται από τους περισσότερους ενήλικες η λογοτεχνία που απευθύνεται σε ανήλικους αναγνώστες. Πέρασα το πιο μεγάλο μέρος της ζωής μου μέσα στις σελίδες των βιβλίων. Μεγάλωσα με βιβλία γραμμένα από κλασικούς συγγραφείς (τα πιο πολλά από αυτά σε πολύ υπεύθυνες διασκευές) και αφού πλέον ως ενήλικος άρχισα να γράφω τα δικά μου έργα, γνώρισα και μελέτησα τους συγχρόνους μου έλληνες και ξένους συγγραφείς. της Π.Λ. Έτσι δίπλα στον Βέρν και στον Τουέιν, τον Ντίκενς και τον Κάρολ, υπήρχαν (και θα υπάρχουν για πάντα) η Δέλτα, ο Λάπας, η Τσιμικάλη, η Βαλαβάνη, η Σουρέλη κ.α. Μέσα σε αυτό το αναγνωστικό, μα και συγγραφικό κλίμα, πολύ συχνά αναζήτησα τρόπους να διασκευάσω ή να μεταφράσω έργα παλαιοτέρων ξένων συγγραφέων, έτσι ώστε οι νέοι αναγνώστες να έχουν τη ευκαιρία να συνομιλήσουν με διαχρονικούς ήρωες. Κάπως έτσι πήρα την απόφαση να γράψω τα δικά μου μυθιστορήματα βασισμένα πάνω στα έργα και τις μέρες του Δον Κιχώτη, του Γαργαντούα, του Τριστάνου και της Ιζόλδης. Αλλά και μετέφρασα τα εννέα παραμύθια του Όσκαρ Ουάιλντ, προσπαθώντας να μεταφέρω το ιδιαίτερο στυλ του μέγιστου Ιρλανδού στη γλώσσα μας, έτσι ώστε να μπορεί να επικοινωνήσει με τις -διαχρονικών τεχνικών σύνθεσης- ιστορίες του και ο σημερινός έλληνας (μικρός ή μεγάλος) αναγνώστης. Μια έκδοση πολύ προσεγμένη αισθητικά, σεμνή, χωρίς καμιά εικονογράφηση -μερικές φορές οφείλουμε να αφήνουμε τις λέξεις από μόνες τους να μας μαγεύουν. Και εδώ εντοπίζεται το γενικότερο κλίμα που στην αρχή αυτού του σημειώματος κατέγραψα. Ελάχιστοι ασχολήθηκαν μαζί της. Τα "Εννέα παραμύθια" του Ουάιλντ, σε μια νέα μετάφραση από ένα συγγραφέα που έχει σε μεγάλο βαθμό καθορίσει την ελληνική παιδική και εφηβική λογοτεχνία του τέλους του 20ου και των αρχών του 21ου (νομίζω πως μου επιτρέπεται να γράψω κάτι τέτοιο χωρίς να θεωρηθώ αυτοαναφορικός) δεν σχολιάστηκαν από τις περισσότερες ιστοσελίδες και έντυπα που προβάλουν τις εκδόσεις αυτού του χώρου, δεν μπήκαν στις Μικρές Λίστες των σχετικών βραβείων. Με δυο λόγια και μόνο: αγνοήθηκαν. Κάποιοι μου το δικαιολόγησαν πως έγινε επειδή δεν υπήρχε εικονογράφηση και επειδή διατηρήθηκε το αρχικό κείμενο και όχι μια απλουστευμένη διασκευή του. Δεν συμμερίζομαι αυτήν την άποψη. Αλλά μπορεί ισχύει -οπότε ακόμα πιο προβληματική είναι η δημιουργημένη κατάσταση: το παλιό δεν ενδιαφέρει πλέον. Όλα τα φώτα της δημοσιότητας πάνω στο νέο. Αλλά χωρίς γνώση του παρελθόντος δεν δημιουργείται μήτε αναγνωστική κουλτούρα, μήτε και συγγραφική δυναμική. Θα μου πείτε πως γράφονται και κυκλοφορούν τόσα νέα βιβλία που κανείς αναγνώστης δεν θα μπορεί τα περισσότερα από αυτά να διαβάσει. Θα το δεχτώ όσον αφορά τον ανήλικο αναγνώστη. Αλλά όχι και για τον ενήλικο και μάλιστα εκείνον που επαγγελματικά ασχολείται με τη Λογοτεχνία για παιδιά και νέους. Με ιδιαίτερο προβληματισμό έχω καταλήξει στην άποψη πως η καταναλωτική μανία της εποχής μας πλήττει και την λογοτεχνική ενημέρωσή μας. Αλλά ας μην ξεχνάμε πως αυτή η καταναλωτική διάθεση καταστρέφει πολλά. Και σίγουρα πλέον σημαντικά από την αναγνωστική επάρκεια. Αλλά επειδή συμβαίνουν τα μέγιστα, αυτό δε σημαίνει πως πρέπει να αγνοούμε και τα ελάχιστα... Ελάχιστα πάντως για τους πολλούς. Για κάποιους άλλους -π.χ. για εμένα- ιδιαιτέρως αξιοπρόσεχτα και ικανά να ερμηνεύουν τις τάσεις και τις στάσεις των άλλων.

Μια ενδιαφέρουσα συζήτησή μου

https://open.spotify.com/episode/70Gk748BB3LGap4RrtKxkL?go=1&sp_cid=c93dc9d28fb8ee7741b5eb48d924ce08&intent=1&utm_source=embed_player_p&utm_medium=desktop&si=41d92772c05a4450&nd=1&dlsi=69f873d3073a4c67

Συνέντευξη με τη Γιούλη Τσακάλου

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ με τον ΜΑΝΟ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ Γιούλη Τσακάλου – Ελεύθερος τύπος Ο Μάνος Κοντολέων, πρωτοπόρος της ρεαλιστικής εφηβικής λογοτεχνίας, επιστρέφει με το «Τρίποντο και πιρουέτα» από τις Εκδόσεις Πατάκη. Ένα βαθύ, cross-over μυθιστόρημα που ξεπερνά τα όρια μιας απλής ιστορίας ενηλικίωσης σε μια ελληνική επαρχιακή πόλη. Μέσα από τη συνάντηση του Άλεκ και του Κλείτου —δύο εφήβων που εκπροσωπούν εκ πρώτης όψεως αντίθετους κόσμους, το μπάσκετ και τον χορό— ο συγγραφέας ψηλαφίζει τη γέννηση της συνείδησης, τη σεξουαλική ταυτότητα και τη μάχη ενάντια στα στερεότυπα. Μαζί μας σήμερα, ο αγαπημένος δημιουργός ξετυλίγει τις αόρατες δυνάμεις που κινούν τους ήρωές του προς το φως και την προσωπική ελευθερία. 1.Κύριε Κοντολέον, στο βιβλίο επιλέγετε ως οχήματα έκφρασης των δύο εφήβων το μπάσκετ και τον χορό. Πώς αυτές οι δύο τέχνες του σώματος, το δυναμικό «τρίποντο» και η ανάλαφρη «πιρουέτα», λειτουργούν ως γέφυρα για να εξερευνήσουν οι ήρωες τον εσωτερικό τους κόσμο και να σπάσουν τα κοινωνικά στερεότυπα της επαρχίας; Το μπάσκετ και ο χορός δεν επιλέχθηκαν μόνο επειδή προσφέρουν δύο κόσμους που, τουλάχιστον μέσα από μια συμβατική ματιά, μοιάζουν αντίθετοι. Με ενδιέφερε κυρίως το γεγονός ότι και στους δύο το σώμα γίνεται λόγος: άλλοτε ορμητικός, ανταγωνιστικός, στραμμένος προς τον συμπαίκτη και τον αντίπαλο, και άλλοτε πειθαρχημένος με έναν διαφορετικό τρόπο, αφοσιωμένος στην ακρίβεια μιας κίνησης που, για να δείξει ανάλαφρη, έχει απαιτήσει κόπο, επιμονή και συχνά πόνο. Το τρίποντο και η πιρουέτα, λοιπόν, δεν είναι δύο απλά σύμβολα· είναι δύο τρόποι με τους οποίους οι έφηβοι δοκιμάζουν τα όριά τους, ανακαλύπτουν τι μπορεί να πει το σώμα τους προτού ακόμη μπορέσουν οι ίδιοι να το διατυπώσουν με λέξεις. Ο Άλεκ και ο Κλείτος ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες, όμως και οι δύο βιώνουν την πίεση που ασκεί επάνω τους το βλέμμα των άλλων. Ο ένας καλείται να ανταποκριθεί σε μια καθιερωμένη εικόνα ανδρισμού, ο άλλος να υπερασπιστεί μια επιλογή που εύκολα γίνεται αντικείμενο ειρωνείας ή απόρριψης. Η επαρχιακή πόλη εντείνει αυτή την πίεση, επειδή εκεί οι άνθρωποι γνωρίζονται, παρατηρούν ο ένας τον άλλον και συχνά αισθάνονται ότι δικαιούνται να ορίζουν τι είναι αποδεκτό. Ωστόσο δεν ήθελα να παρουσιάσω την επαρχία ως έναν μονοσήμαντα κλειστό τόπο· τα στερεότυπα δεν ανήκουν αποκλειστικά σε έναν γεωγραφικό χώρο, αλλά αναπαράγονται παντού όπου ο φόβος απέναντι στο διαφορετικό εμφανίζεται ως βεβαιότητα. Η συνάντηση των δύο αγοριών γίνεται έτσι μια αμοιβαία μαθητεία. Δεν εγκαταλείπει κανείς τον δικό του κόσμο για να περάσει στον κόσμο του άλλου· μαθαίνουν, όμως, να αναγνωρίζουν ότι πίσω από την εξωτερική διαφορά υπάρχει η ίδια ανάγκη: να τους επιτραπεί να υπάρξουν χωρίς να ακρωτηριάσουν ένα κομμάτι του εαυτού τους. Και όταν αυτή η αναγνώριση αρχίζει να γίνεται εμπιστοσύνη, τότε το σώμα παύει να είναι το πεδίο πάνω στο οποίο εγγράφονται οι εντολές των άλλων και γίνεται ο χώρος μιας προσωπικής ελευθερίας. 2. Πόσο απαιτητικό ήταν να "ντύσετε" τον λόγο σας με τον ζωντανό ρυθμό της σύγχρονης εφηβικής λαλιάς, κρατώντας ταυτόχρονα ανέπαφη τη λογοτεχνική αξία της δικής σας συγγραφικής υπογραφής;; Θα έλεγα ότι δεν προσπάθησα να «ντύσω» τον λόγο μου με τη σύγχρονη εφηβική λαλιά, γιατί μια τέτοια προσπάθεια, όταν γίνεται επίμονα και επιδεικτικά, κινδυνεύει πολύ γρήγορα να προδώσει τόσο τον συγγραφέα όσο και τους ήρωές του. Οι λέξεις και οι εκφράσεις των νέων αλλάζουν με μεγάλη ταχύτητα· εκείνο που σήμερα ακούγεται απολύτως φυσικό, ύστερα από λίγα χρόνια μπορεί να μοιάζει κατασκευασμένο ή ακόμη και γραφικό. Δεν με ενδιαφέρει, επομένως, τόσο να καταγράψω την επικαιρότητα της νεανικής ιδιολέκτου κάθε εποχής, όσο να πλησιάσω τη διαχρονικότητα των συναισθημάτων και των αντιδράσεων της εφηβείας: την αμηχανία μπροστά σε κάτι που γεννιέται μέσα σου και δεν έχει ακόμη όνομα, την ανάγκη να ανήκεις σε μια ομάδα και συγχρόνως να διαφοροποιηθείς από αυτήν, τον φόβο της απόρριψης, την υπερβολή, τη σιωπή, τον θυμό, την πρώτη βαθιά εμπιστοσύνη προς έναν άλλον άνθρωπο. Ασφαλώς ένας σημερινός έφηβος δεν μπορεί να μιλά όπως μιλούσε ένας έφηβος πριν από σαράντα χρόνια. Χρειάζεται ο λόγος του να έχει τον ρυθμό, την οικονομία, τις διακοπές και τις αποσιωπήσεις της εποχής του. Όμως άλλο πράγμα είναι να ακούς προσεκτικά τη ζωντανή ομιλία και άλλο να συγκεντρώνεις τις πιο πρόσφατες εκφράσεις για να αποδείξεις ότι τη γνωρίζεις. Προτίμησα να κρατήσω όσα είναι αναγκαία για να αισθανθεί ο αναγνώστης ότι οι δύο ήρωες ζουν στο σήμερα, χωρίς να επιτρέψω στην επιφάνεια του σήμερα να καλύψει την εσωτερική τους περιπέτεια. Άλλωστε η λογοτεχνική αλήθεια ενός νεανικού προσώπου δεν εξασφαλίζεται από το λεξιλόγιό του και μόνο. Εξασφαλίζεται από το αν οι λέξεις που του δίνεις γεννιούνται από τον χαρακτήρα του, από όσα τολμά να παραδεχτεί και από όσα ακόμη αποκρύπτει ακόμη και από τον εαυτό του. Η δική μου συγγραφική φωνή δεν χρειάστηκε να υποχωρήσει για να ακουστούν ο Άλεκ και ο Κλείτος· χρειάστηκε να τους παραχωρήσει χώρο, να ακολουθήσει τον ρυθμό τους και, κυρίως, να σεβαστεί τις σιωπές τους. 3.Παράλληλα με τις φωνές του Άλεκ και του Κλείτου, παρεμβάλλεται μια τρίτη αφήγηση με πλαγιογράμματα στοιχεία. Λειτουργεί αυτό το κομμάτι ως ο δικός σας προσωπικός στοχασμός πάνω στα γεγονότα ή ως ένας υπερβατικός παρατηρητής, όπως το πνεύμα της ήβης, που καθοδηγεί τη συνείδηση των δύο νέων; Η τρίτη αυτή αφήγηση δεν θα ήθελα να διαβαστεί ως μια φωνή που γνωρίζει περισσότερα από τους ήρωες και έρχεται να εξηγήσει στον αναγνώστη όσα εκείνοι δεν μπορούν ακόμη να καταλάβουν. Αν συνέβαινε αυτό, θα περιοριζόταν η ελευθερία τους και μαζί της θα περιοριζόταν και η ελευθερία της ανάγνωσης. Δεν είναι, επίσης, μια μεταμφιεσμένη παρουσία του συγγραφέα που παρεμβαίνει για να δώσει τις σωστές ερμηνείες ή για να οδηγήσει τα γεγονότα προς ένα προκαθορισμένο ηθικό συμπέρασμα. Θα έλεγα πως κινείται ανάμεσα σε αυτές τις δύο δυνατότητες που θέτει η ερώτησή σας. Περιέχει αναπόφευκτα κάτι από τον δικό μου στοχασμό, αφού κάθε αφηγηματική επιλογή εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας κοιτάζει τον κόσμο· συγχρόνως, όμως, επιχειρεί να αποκτήσει μια αυτονομία, να γίνει κάτι σαν η άυλη φωνή της ίδιας της ήβης, μιας ηλικίας κατά την οποία το πρόσωπο που υπήρξες ως παιδί δεν έχει ακόμη χαθεί και το πρόσωπο που θα γίνεις ως ενήλικος δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Μέσα σε αυτή τη μεταιχμιακή κατάσταση, τα συναισθήματα προηγούνται συχνά της συνείδησης, το σώμα γνωρίζει κάτι που ο νους διστάζει να ομολογήσει και μια τυχαία κίνηση μπορεί να αποκαλύψει περισσότερα από έναν ολόκληρο διάλογο. Τα πλάγια στοιχεία διαφοροποιούν οπτικά αυτή τη φωνή από τις φωνές των δύο αγοριών, αλλά δεν την τοποθετούν πάνω από αυτές. Θα προτιμούσα να τη φανταστούμε δίπλα τους, σαν έναν απόηχο όσων ζουν, σαν το αόρατο ρεύμα που συνδέει δύο εμπειρίες προτού οι ίδιοι αντιληφθούν πλήρως τη συγγένειά τους. Δεν τους καθοδηγεί· τους συνοδεύει. Και ίσως υπενθυμίζει στον ενήλικο αναγνώστη κάτι που εύκολα λησμονεί: ότι η εφηβεία δεν είναι μια ατελής εκδοχή της ενηλικίωσης, αλλά ένας πλήρης, οδυνηρός και ταυτόχρονα θαυμαστός τρόπος να υπάρχεις μέσα στον κόσμο. 4. Πέρα από τη θεματική της σεξουαλικής ταυτότητας, ήταν για εσάς ένα στοίχημα να μην εγκλωβιστεί το έργο σας σε μια «ταμπέλα» κοινωνικού προβληματισμού, αλλά να μιλήσει για την ίδια την ψυχή; Ναι, και θα έλεγα ότι αυτό υπήρξε ένα από τα βασικότερα στοιχήματα του βιβλίου. Η σεξουαλική ταυτότητα είναι ασφαλώς παρούσα, όχι ως ένα πρόσθετο θέμα που τοποθετήθηκε στην ιστορία για να της προσδώσει κοινωνική επικαιρότητα, αλλά επειδή αφορά οργανικά τη διαδρομή των δύο ηρώων, τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζουν τον εαυτό τους και τον τρόπο με τον οποίο δοκιμάζουν να σταθούν απέναντι στους άλλους. Αν, όμως, το μυθιστόρημα διαβαζόταν μόνο ως ένα βιβλίο «για» τη σεξουαλική ταυτότητα, φοβάμαι ότι θα χανόταν η βαθύτερη περιοχή του, εκεί όπου ένας νέος άνθρωπος αναμετριέται με την ανάγκη να αγαπηθεί χωρίς να προσποιείται κάτι άλλο από αυτό που είναι. Οι ταμπέλες είναι κάποτε χρήσιμες στον δημόσιο διάλογο, γιατί κατονομάζουν μορφές καταπίεσης που διαφορετικά θα παρέμεναν αόρατες. Στη λογοτεχνία, όμως, μπορούν εύκολα να γίνουν περιοριστικές. Ο ήρωας παύει τότε να είναι ένα σύνθετο πρόσωπο, γεμάτο αντιφάσεις, φόβους, επιθυμίες και μικρές καθημερινές αποτυχίες, και μετατρέπεται σε εκπρόσωπο ενός ζητήματος. Δεν ήθελα ο Άλεκ και ο Κλείτος να αποδείξουν μια θέση μου· ήθελα να ζήσουν μέσα στις σελίδες, να κάνουν λάθη, να πληγώνουν και να πληγώνονται, να πλησιάζουν ο ένας τον άλλον με εκείνη την αβεβαιότητα που συνοδεύει κάθε ουσιαστική ανθρώπινη συνάντηση. Γι’ αυτό και ο εκφοβισμός, τα στερεότυπα γύρω από το σώμα και τον ανδρισμό, η βία της ομάδας, αλλά και η στάση των ενηλίκων, δεν υπάρχουν ως διαδοχικά κοινωνικά «θέματα». Αποτελούν τις δυνάμεις που επιδρούν επάνω στους χαρακτήρες και τους αναγκάζουν να αποφασίσουν ποιοι θέλουν να είναι. Η ψυχή, βέβαια, δεν υπάρχει έξω από την κοινωνία· διαμορφώνεται μέσα στις απαγορεύσεις, στις προσδοκίες και στις δυνατότητες που η κοινωνία προσφέρει. Η λογοτεχνία, ωστόσο, αρχίζει κατά τη γνώμη μου τη στιγμή που πίσω από τη γενική συνθήκη διακρίνεται η ανεπανάληπτη μοίρα ενός συγκεκριμένου ανθρώπου. 5. Με δεδομένο ότι στην Ελλάδα τείνουμε ακόμα να διαχωρίζουμε αυστηρά τα αναγνώσματα σε "εφηβικά" και "ενηλίκων", πιστεύετε ότι η δική μας κοινωνία και το αναγνωστικό κοινό είναι πλέον έτοιμα να αποδεχτούν βιβλία που δεν μπαίνουν σε ηλικιακά καλούπια, αλλά συναντούν τον άνθρωπο στην καθολική του διάσταση; Νομίζω ότι οι αυστηρές ηλικιακές κατηγορίες εξυπηρετούν κυρίως την οργάνωση της αγοράς του βιβλίου, τις βιβλιοθήκες, το σχολείο, ίσως και την ανάγκη των ενηλίκων να γνωρίζουν εκ των προτέρων τι θεωρείται κατάλληλο για κάθε ηλικία. Δεν είναι εντελώς άχρηστες· ένα βιβλίο οφείλει να λαμβάνει υπόψη του την αναγνωστική εμπειρία και την ψυχική ωριμότητα εκείνου στον οποίο κατά κύριο λόγο απευθύνεται. Όταν, όμως, η κατηγορία γίνεται όριο, τότε αδικεί τη λογοτεχνία, γιατί η αληθινή λογοτεχνική εμπειρία δεν υπακούει εύκολα σε τέτοιους διαχωρισμούς. Το «Τρίποντο και πιρουέτα» έχει ως κεντρικά πρόσωπα δύο εφήβους και παρακολουθεί τον κόσμο από τη δική τους οπτική· με αυτή την έννοια είναι ένα εφηβικό μυθιστόρημα. Τα ερωτήματα, όμως, που το διατρέχουν δεν παύουν να αφορούν τον άνθρωπο όταν περάσει η εφηβεία του. Πόσο από τον εαυτό μας θυσιάζουμε για να γίνουμε αποδεκτοί; Με ποιον τρόπο το βλέμμα του άλλου άλλοτε μας φυλακίζει και άλλοτε μας βοηθά να αναγνωρίσουμε αυτό που είμαστε; Πότε η προστασία μετατρέπεται σε έλεγχο και πότε ο φόβος τολμά να γίνει αγάπη; Αυτά δεν είναι ερωτήματα μιας ηλικίας. Πιστεύω, μάλιστα, ότι ένα τέτοιο βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά, αλλά εξίσου ουσιαστικά, για τον νεότερο και για τον ενήλικο αναγνώστη. Ο πρώτος ίσως αναγνωρίσει μια αγωνία που ζει τώρα και αισθανθεί ότι δεν είναι μόνος· ο δεύτερος ίσως θυμηθεί όχι απλώς τα γεγονότα της δικής του εφηβείας, αλλά την ένταση με την οποία τα βίωνε, και ίσως κοιτάξει διαφορετικά τους νέους που βρίσκονται σήμερα δίπλα του. Δεν γνωρίζω αν το ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι συνολικά «έτοιμο» —οι κοινωνίες δεν προχωρούν όλες μαζί ούτε προς την ίδια κατεύθυνση—, βλέπω όμως ότι ολοένα περισσότεροι αναγνώστες αναζητούν βιβλία που δεν τους αντιμετωπίζουν ως ηλικιακές κατηγορίες αλλά ως πρόσωπα. Το cross-over, για μένα, δεν είναι ένας εκδοτικός νεωτερισμός· είναι η φυσική κατάσταση ενός έργου που, ξεκινώντας από μια συγκεκριμένη ηλικία και εμπειρία, κατορθώνει να συναντήσει κάτι καθολικά ανθρώπινο.

Το μαγικό βασίλειο - Russell Banks

Russel Banks “Το μαγικό βασίλειο” Μετάφραση: ‘Αννα Μαραγκάκη Εκδόσεις Πόλις Ο Ράσελ Μπανκς υπήρξε ένας συγγραφέας βαθύτατα Αμερικανός, με την έννοια πως πίσω από τις προσωπικές ιστορίες των ηρώων του αναζητούσε συχνά τις κοινωνικές και ιδεολογικές συνθήκες που τους είχαν διαμορφώσει, τις υποσχέσεις μιας χώρας που στηρίχθηκε όσο λίγες πάνω στην πίστη πως ο άνθρωπος μπορεί να επινοήσει από την αρχή τον εαυτό του, αλλά και τις διαψεύσεις που μια τέτοια πίστη αναπόφευκτα γεννά. Στο *Μαγικό βασίλειο*, ένα από τα τελευταία έργα του, επιστρέφει στις αρχές του 20ού αιώνα και σε μια ελάχιστα γνωστή κοινότητα Σέικερς στη Φλόριντα, για να αφηγηθεί την ιστορία της και, μέσα από αυτήν, να παρακολουθήσει μια πολύ ευρύτερη κοινωνική μεταβολή που φτάνει ως τις μέρες μας. Ο ογδονταενάχρονος Χάρλεϊ Μαν καταγράφει το 1971 σε μαγνητοταινίες τα όσα έζησε όταν, παιδί ακόμη, μετά τον θάνατο του πατέρα του, βρέθηκε με τη μητέρα και τα αδέλφια του στη Νέα Βηθανία, μια κοινότητα οργανωμένη πάνω στην κοινοκτημοσύνη, την εργασία, την ισότητα, τη θρησκευτική πίστη, τη φιλανθρωπία, αλλά και στην απόλυτη άρνηση της σεξουαλικής επιθυμίας. Ο Μπανκς αντιμετωπίζει τους Σέικερς χωρίς να ειρωνεύεται την ουτοπία τους αλλά και χωρίς να αποσιωπά τις αντιφάσεις της. Άλλωστε μια κοινωνία που απαγορεύει τη σεξουαλική επαφή έχει από μόνη της υπογράψει, κατά κάποιον τρόπο, τη μελλοντική εξαφάνισή της. Κι ωστόσο εκείνο που μοιάζει να ενδιαφέρει περισσότερο τον συγγραφέα είναι η προσπάθεια αυτών των ανθρώπων να συγκροτήσουν μια συλλογικότητα μέσα στην οποία το ατομικό οικονομικό όφελος δεν αποτελεί προϋπόθεση της συνύπαρξης. Εργάζονται, παράγουν, δημιουργούν πλούτο, αλλά ο πλούτος αυτός ανήκει στην κοινότητα. Κάποτε, πολλά χρόνια αργότερα, στα ίδια περίπου χώματα θα υψωθεί ένα άλλο Magic Kingdom, εκείνο της Disney. Η σύνδεση των δύο «μαγικών βασιλείων» παραμένει υπόγεια, και γι' αυτό άλλωστε αποκτά μεγαλύτερη δύναμη. Γιατί και τα δύο στηρίζονται σε μια υπόσχεση ευτυχίας και απευθύνονται σε ένα σύνολο ανθρώπων, μόνο που η έννοια του συνόλου έχει στο μεταξύ αλλάξει. Η κοινότητα των Σέικερς επιζητούσε την κατάργηση του ατομικού οικονομικού συμφέροντος· το νέο μαγικό βασίλειο συγκεντρώνει πλήθη και τους προσφέρει μια κοινή εμπειρία, αλλά τώρα η συλλογικότητα οργανώνεται ακριβώς πάνω στην προσδοκία του κέρδους. Δεν πρόκειται, λοιπόν, μόνο για την αντικατάσταση μιας θρησκευτικής ουτοπίας από μια καταναλωτική πραγμάτωση. Ανάμεσα στα δύο βασίλεια έχει μεσολαβήσει η μεταμόρφωση μιας ολόκληρης κοινωνίας και μαζί της η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το «μαζί». Για να κατασκευάσει, όμως, αυτό το ευρύ ιστορικό και κοινωνικό φόντο, ο Μπανκς χρειάζεται χρόνο — ίσως περισσότερο από όσο αντέχει πάντοτε η ίδια η μυθιστορηματική αφήγηση. Η ιστορία της οικογένειας Μαν, οι πληροφορίες για τους Σέικερς, οι θρησκευτικές τους αντιλήψεις, η καθημερινότητα και η οργάνωση της κοινότητας καταλαμβάνουν πολλές σελίδες και, όσο κι αν είναι απαραίτητες για να αποκτήσει ο κόσμος της Νέας Βηθανίας τη συγκεκριμένη υλικότητά του, προκαλούν μια βραδύτητα που κατά διαστήματα κουράζει. Θα έλεγα μάλιστα πως ο αναγνώστης χρειάζεται να φτάσει αρκετά βαθιά στο βιβλίο προτού αισθανθεί ότι η γνώση που έως τότε συγκέντρωνε αρχίζει να μετατρέπεται σε μυθιστορηματική εμπειρία. Τότε, όμως, και το βιβλίο αλλάζει. Οι σχέσεις του Χάρλεϊ με τη Σέιντι και τον πρεσβύτερο Τζων περνούν στο προσκήνιο και είναι σαν ένα άλλο μυθιστόρημα να γεννιέται μέσα στο προηγούμενο. Η κοινωνική και ιστορική αφήγηση παραχωρεί τη θέση της στην επιθυμία, στη ζήλια, στην ενοχή, στην προδοσία, στις πολύ προσωπικές εκείνες ανάγκες που καμία ιδεολογία, όσο ολοκληρωμένο σύστημα ζωής κι αν προτείνει, δεν μπορεί να εξαφανίσει. Και το ενδιαφέρον είναι πως το ‘δεύτερο’ αυτό μυθιστόρημα δεν ακυρώνει το πρώτο· το φωτίζει διαφορετικά. Η αποτυχία της κοινότητας δεν εξηγείται πλέον μόνο ιστορικά. Εγγράφεται και πάνω στα σώματα των ανθρώπων που προσπάθησαν να ζήσουν μέσα της. Αλλά ο αφηγητής είναι τώρα ένας γέρος άνθρωπος που θυμάται. Ανάμεσα στον νεαρό Χάρλεϊ που έζησε τα γεγονότα και στον ογδονταενάχρονο Χάρλεϊ που τα καταγράφει έχουν μεσολαβήσει εξήντα χρόνια, αρκετά ώστε η μνήμη να μην είναι πλέον απλή αναπαράσταση αλλά ερμηνεία, ίσως και προσπάθεια δικαιολόγησης. Έτσι το παρελθόν συνομιλεί συνεχώς με το παρόν και η μικρή κοινότητα των Σέικερς παύει να αποτελεί μια ιστορική παραδοξότητα των αρχών του περασμένου αιώνα. Γίνεται το σύμβολο ενός τρόπου κοινωνικής οργάνωσης που εξαφανίστηκε και ενός άλλου που πήρε τη θέση του. Ο Μπανκς δεν μας προτείνει, βέβαια, να επιστρέψουμε στη Νέα Βηθανία. Γνωρίζει πολύ καλά πόσο ασφυκτική μπορούσε να γίνει εκείνη η ουτοπία και πόσο αντίθετη προς βασικές ανθρώπινες ανάγκες. Μας αναγκάζει όμως να αναρωτηθούμε τι χάθηκε μαζί της. Γιατί ανάμεσα στο Μαγικό Βασίλειο των Σέικερς και στο Μαγικό Βασίλειο της Disney δεν βρίσκεται μόνο ένας αιώνας αμερικανικής ιστορίας. Βρίσκεται η απόσταση ανάμεσα σε μια κοινωνία που, έστω αφελώς και αποτυχημένα, ονειρεύτηκε πως ο άνθρωπος θα μπορούσε να περιορίσει το ατομικό του συμφέρον για χάρη του συνόλου και σε μια κοινωνία που έμαθε να μετατρέπει ακόμη και το κοινό όνειρο σε προϊόν. Ίσως γι' αυτό το παλιό, αποτυχημένο Μαγικό Βασίλειο, καθώς χάνεται οριστικά μέσα στον χρόνο, να μας αφορά περισσότερο απ' όσο αρχικά υποψιαζόμαστε. Απαιτητική η μετάφραση ενός κειμένου όπου μεταξύ των άλλων ιδιαιτεροτήτων του είναι και ένα πλήθος από τοπωνυμίες και είδη φυτών μιας άλλης ηπείρου. Η Άννα Μαραγκάκη κατάφερε να φέρει όλη την ατμόσφαιρα μιας περασμένης εποχής και ενός εξαφανισμένου τόπου πολύ κοντά στις προσλαμβάνουσες του έλληνα αναγνώστη (855 λέξεις) Literature (21/9/2026)

Βαγγέλης Μανουβέλος «Οι 6 πλευρές του τριγώνου»

Βαγγέλης Μανουβέλος «Οι 6 πλευρές του τριγώνου» Εκδόσεις Επίκεντρο

Συχνά, διαβάζοντας βιβλία νεότερων πεζογράφων, σκέφτομαι πως ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία που φέρνει η γενιά τους στη σύγχρονη λογοτεχνία μας είναι η διαφορετική ματιά με την οποία παρατηρούν τις ανθρώπινες σχέσεις· όχι μόνο τις ερωτικές, αλλά και εκείνες που αναπτύσσονται ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας, ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και, τελικά, ανάμεσα σε άτομα που δεν αισθάνονται πλέον την ανάγκη να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους μέσα σε σχήματα ζωής ήδη δοκιμασμένα και κοινωνικά αποδεκτά. Σκέψεις σαν κι αυτές μου προκάλεσε το πρώτο μυθιστόρημα του Βαγγέλη Μανουβέλου *Οι έξι πλευρές του τριγώνου*. Έξι πρόσωπα, τρεις σχέσεις που διαρκώς αναδιατάσσονται, οικογενειακοί δεσμοί που άλλοτε προστατεύουν κι άλλοτε πληγώνουν, μνήμες, επιθυμίες, ενοχές, διαφορετικές εκδοχές της σεξουαλικότητας — ένας κόσμος, δηλαδή, όπου οι παλαιότερες βεβαιότητες έχουν υποχωρήσει και οι άνθρωποι αναζητούν νέους τρόπους να συνυπάρξουν, να αγαπήσουν, αλλά και να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον. Κι αν κάτι ιδιαίτερα με έκανε να προσέξω αυτή την πρώτη εμφάνιση, είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Μανουβέλος χειρίζεται τη γλώσσα. Γιατί δεν χρησιμοποιεί τον λόγο απλώς για να αφηγηθεί τα γεγονότα, αλλά τον αφήνει να αποκαλύψει τα πρόσωπα· οι φωνές διαφοροποιούνται, ο ρυθμός αλλάζει, η σύνταξη προσαρμόζεται στην ψυχική κατάσταση του καθενός, άλλοτε απλώνεται σε μεγαλύτερες περιόδους κι άλλοτε κόβεται, σωπαίνει, υπαινίσσεται. Και ίσως γι’ αυτό οι *Έξι πλευρές του τριγώνου* με ενδιαφέρουν και πέρα από την ίδια τους την ιστορία. Γιατί μέσα τους διακρίνω κάτι από εκείνο που η νεότερη γενιά πεζογράφων επιχειρεί να καταγράψει: έναν κόσμο όπου οι σχέσεις αλλάζουν μορφή και μαζί τους αλλάζει και η γλώσσα που χρειάζεται για να τις αφηγηθούμε.