Ρομπέρτο Βεκιόνι "Ο έμπορος του φωτός"

 

Ρομπέρτο Βεκιόνι

«Ο έμπορος του φωτός»

Μετάφραση: Δημήτρης Παπαδημητρίου

Εκδόσεις Κριτική

 

                              

 

Ιδιαίτερη περίπτωση της ιταλικής πολιτιστική ζωής  είναι ο Ρομπέρτο Βεκιόνι.

Ως μουσικός έχει να παρουσιάσει ένα αξιόλογο ποιοτικά  έργο το οποίο έχει και αναγνωριστεί από το πλατύ κοινό.

Παράλληλα είναι και ο συγγραφέας τεσσάρων βιβλίων που και αυτά αγαπήθηκαν από κοινό και κριτικούς.

Τόσο στο μουσικό του έργο, όσο και στο λογοτεχνικό είναι εμφανής η αγάπη, μα και η βαθιά γνώση του στις ανθρωπιστικές σπουδές και τα κλασικά έργα. Για χρόνια άλλωστε υπήρξε διδάσκαλος στη μέση και στην ανώτατη εκπαίδευση.

Στη χώρα μας έγινε γνωστός με το μυθιστόρημά  του

«Ο βιβλιοπώλης της Σελούντα» που κυκλοφόρησαν οι Εκδόσεις Κριτική. Ο ίδιος εκδοτικός οίκος προχώρησε και στην έκδοση του βιβλίου «Ο έμπορος του φωτός»

Η βάση του αφηγηματικού πλάνου είναι σαφής όσο και πρωτότυπη.

Ο καθηγητής της αρχαίας ελληνικής γραμματείας Στέφανο Κουόνταμ Βαλέριο είναι όχι μόνο πολύ καλός γνώστης των αρχαίων κειμένων, αλλά και τα θεωρεί ως τη βάση πάνω στην οποία ο σύγχρονος άνθρωπος αξίζει να στήσει την καθημερινότητα πράξεων και σκέψεων.

Η οικογενειακή του ζωή, όμως, είναι κάτω από τη βαριά σκιά μας μεγάλης ατυχίας. Ο μοναχογιός του Μάρκο πάσχει από μια σπάνια ασθένεια πρόωρης γήρανσης και έτσι μήτε μπορεί να χαρεί τα διάφορα στάδια της παιδικής και εφηβικής του ηλικίας, αλλά και είναι δεδομένο πως σύντομα θα πεθάνει.

Ο Στέφανο καταφεύγει στους αγαπημένους και πολύτιμους συγγραφείς της αρχαιότητας και μέσα από τα κείμενά τους προσπαθεί να βοηθήσει τον γιο του να αποκτήσει εκείνο το εσωτερικό φως με το οποίο θα καταφέρει να αντιμετωπίσει με αξιοπρέπεια τα ελάχιστα χρόνια που του απομένουν να ζήσει.

Αλλά παράλληλα, ο Στέφανο διαπιστώνει πως καθώς ο Μάρκο ολοένα και περισσότερο εισέρχεται σε μια  βαθιά φιλοσοφική σκέψη, και ο ίδιος αντλεί από τον καταδικασμένο γιο του μια δύναμη, ένα φως να τον περιβάλλει.

Με μια θαυμαστή συμπόρευση πατέρας και γιος αναζητούν τη μικρή ρωγμή απ΄ όπου θα μπορέσουν να δραπετεύσουν  από την κοινωνική αδικία, την αρρώστια και τον θάνατο.

Και θα έχουν μείνει μόνοι τους οι δυο τους, καθώς η Μιράντα - σύζυγος και μητέρα- δεν θα έχει μπορέσει να αναγνωρίσει τη δική της ρωγμή προς την πηγή φωτός και χωρίς να τους έχει εγκαταλείψει, στην ουσία δεν μπορεί να τους συμπαρασταθεί.

Ο Μάρκο θα πεθάνει έχοντας εισπράξει με τρόπο ουσιαστικό την διδασκαλία του πατέρα του -η ζωή του δεν υπήρξε ένας ρόλος κατευθυνόμενος από προκασκευασμένα σενάρια. Η τελευταία του φράση θα είναι «Δεν φοβάμαι πια, μπαμπά»

Και ο πατέρας που είχε προσπαθήσει να γίνει ο έμπορος του φωτός και να προσφέρει αυτό το φως στο γιο του, επιβεβαιώνει τη γνώση  πως  ήταν ο γιος που για τον πατέρα του εμπορεύτηκε το φως και του το χάρισε.

Θα μπορούσε, λοιπόν, να συνεχίσει να ζει βασισμένος στις αξίες του και μάλιστα εμπλουτισμένες από το παράδειγμα του γιου του. . Έχει άλλωστε ολόγυρά του όλα εκείνα τα κείμενα που τον ενθαρρύνουν.  Τα ποιήματα της Παλατινής Ανθολογίας και της Σαπφούς, τα λόγια των μεγάλων τραγικών ποιητών. Έχει και τον δικό του ήρωα, τον Αίαντα ο οποίος ως τραγικός ήρωας δεν έπαιξε παιχνίδια, δεν μπόρεσε να υποκριθεί. Τον Αίαντα -ένα χαρακτήρα ακέραιο και όχι υποκριτή όπως ο Οδυσσέας.

Αλλά κι ενώ ο Στέφανο θα προσπαθεί με αυτές τις σκέψεις να συνεχίσει να ζει και να ενθυμείται, από το Πανεπιστήμιο έρχεται η προδοσία. Η έδρα του καθηγητή της Ελληνικής Λογοτεχνίας που χήρεψε, ενώ στην ουσία ήταν ο μόνος που θα άξιζε να την καλύψει, τελικά δόθηκε σε κάποιον υποδιέστερο που χρησιμοποίησε τις καλές δημόσιες σχέσεις του.

Για μια ακόμα φορά ένας Οδυσσέας ξεγελά έναν Αίαντα.

Κι ο Στέφανο θα εισέλθει στο σκότος ενός νου που βίωσε την αδικία και θα ενορχηστρώσει την εκδίκησή του.

Μα εκδίκηση  μέσα σε νοητικό σκότος, δεν είναι εκδίκηση είναι γελοιοποίηση. Οπότε  όπως ο Αίας έτσι κι ο Στέφανο θα πρέπει να προχωρήσει στην αυτοχειρία.

Αλλά τότε -στην καίρια στιγμή- θα φανεί και πάλι πως αληθινά ο έμπορος του φωτός ήταν ο Μάρκο. Και εκείνη η τελευταία του φράση ήταν λόγια όχι τραγικού ήρωα, αλλά ανθρώπου καθημερινού που θήτευσε στην ουσία της φιλοσοφίας της Τέχνης.

«Δεν φοβάμαι πια, τώρα πλέον δεν φοβάμαι να ζήσω»

Και ο Στέφανο ακολουθεί το δίδαγμα. Μετατρέπει την προδοσία σε εμπειρία.

                                   *********

Ειλικρινά το «Ο έμπορος του φωτός» είναι ένα σπάνιο κείμενο.  Ο λυρισμός συνυπάρχει με την φιλοσοφική ενδοσκόπηση. Η δομή του δεν ακολουθεί μια μονότονη παράθεση γεγονότων, αλλά συγκροτείται από, εκ πρώτης όψεως, ασύνδετα μεταξύ τους κεφάλαια. Ακριβώς όπως παρατίθενται και αποσπάσματα τραγωδιών και αρχαίων ποιημάτων.

Και βέβαια -θα πρέπει κανείς να το επισημάνει αυτό- είναι αξιοσημείωτη η σύνδεση κειμένων της αρχαιότητας με ένα σύγχρονο προβληματισμό.

Ομολογώ πως θαύμασα την βαθιά και βιωμένη γνώση εκ μέρους του Ρομπέρτο Βεκιόνι της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Και στο τέλος δεν μπόρεσα να μην αναρωτηθώ γιατί άραγε τέτοιες συνδέσεις και ανασυνθέσεις δεν γίνονται και από τους σημερινούς δικούς μας συγγραφείς που θεωρούνται ως κληρονόμοι εκείνων των μεγάλων της αρχαιότητας.

Θέμα γενικότερης παιδείας; Ή πνευματικής ραθυμίας; Μήπως μιας γενικότερης κοινωνικής δυσκαμψίας;

Δεν έχω απάντηση κι άλλωστε η όποια εξήγηση θα ξέφευγε από τα όρια αυτού του κειμένου.

Κλείνω με την επισήμανση της πολύ καλής μετάφρασης του Δημήτρη Παπαγεωργίου. Η μεταφορά του ιταλικού κειμένου στη γλώσσα μας πρέπει να ήταν μια ιδιαιτέρως απαιτητική διαδικασία μιας και ο λυρισμός συνυπάρχει συνέχεια με τον δοκιμιακό αναστοχασμό.

 (Βιβλιοδρόμιο Νέων, 22/5/2021)

 

 

 

 

 

 

Ψηφιακός κόσμος – Χτες, Σήμερα, Αύριο

 (Εφημερίδα Πελοπόννησος, 9/5/2021)

Σπούδασα Φυσική. Αλλά ως συγγραφέας ποτέ δεν έγραψα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας και ως αναγνώστης επίσης ποτέ κάτι παρόμοιο δεν διάβασα.

Προτιμώ να ασχολούμαι με τα βιώματα και τις εμπειρίες -τα δικά μου και των άλλων.

Η πρώτη μου επαφή με την τεχνολογία των ηλεκτρονικών υπολογιστών έγινε μέσα στη δεκαετία του ’70, όταν παρακολούθησα κάποια μαθήματα γλωσσών για υπολογιστές (COBOL και RPG) στις εγκαταστάσεις της IBM, κάπου στο Σύνταγμα.

Ομολογώ πως η δομή σκέψης που αυτές οι γλώσσες απαιτούσαν μου ταίριαξε. Άλλωστε πάντα είχα την τάση και στην καθημερινή μου ζωή να αναζητώ το συμπέρασμα μέσα από μια σειρά συγκεκριμένων συλλογισμών.

Στη συνέχεια και για τα περισσότερα χρόνια όπου εργαζόμουνα στην Ολυμπιακή Αεροπορία, με παρόμοιων δομών καθήκοντα ασχολήθηκα.

Αλλά η έννοια του ψηφιακού κόσμου άρχισε να εισέρχεται στην καθημερινότητά μου με το πρώτο κινητό τηλέφωνο που απόκτησα και με μάγεψε αυτή η δυναμική επικοινωνίας -μπορούσα να συνομιλώ καθώς περπατούσα!

Αλλά πολύ σύντομα αυτή η δυναμική επικοινωνία απέκτησε ακόμα μεγαλύτερη γοητεία - μπορούσα πλέον με άνεση να αποθηκεύω και χωρίς σταματημό να διορθώνω τα κείμενά μου. Το word μπήκε στη ζωή μου και μαζί του η απόλυτη απελευθέρωση από το χειρόγραφο και τη γραφομηχανή.

Είχα εισέλθει στον ψηφιακό κόσμο.

Και δεν θα αργούσε να έρθει η στιγμή όπου μπήκε -και αυτή τη φορά ακόμα πιο έντονα καθόρισε την καθημερινότητά μου-  ένα σύμβολο -www

Τώρα μπορώ και επικοινωνώ  θεωρητικά με όλον τον κόσμο. Η γνώση των άλλων δική μου. Το έργο μου -έστω και ως πλάνη- φτάνει σε όλους.

Ολόγυρά μου, ολόγυρά μας η διαπιστωμένη μα και τόσο αγαπημένη, ψευδαίσθηση της αλληλοεπίδρασης του Face Book, του Twitter…

Όλα αυτά έχουν διαμορφώσει μια κατάσταση. Και όπως πάντα, τίποτε δεν γυρίζει πίσω.

Είναι γνήσια απελευθέρωση όλα αυτά; Μήπως είναι εξάρτηση; Ίσως ένας σύγχρονος Δούρειος Ίππος όπου θα καταστρέφει την αυτονομία του καθενός μας;

Όλα πιθανά… Η όποια εξέλιξη -και ως ένα βαθμό- εξαρτάται  από εμάς τους ίδιους. Αλλά αυτό που με βεβαιότητα διακρίνω είναι η ύπαρξη μιας νέας δύναμης που απειλεί -η παγκοσμιοποίηση.

Εμφανίστηκε με το προσωπείο της παγκοσμιοποιημένης κουλτούρας των λαών, αλλά πολύ σύντομα εμφάνισε και επέβαλε το αγγλοσαξωνικό της πρόσωπο.

Αμέσως μετά εδραιώθηκε ως παγκοσμιοποιημένη οικονομία, αλλά και σε αυτό το στάδιο δεν καθυστέρησε να δηλώσει ευθαρσώς πως υπήρχε και μια ακόμα λέξη στον τίτλο της : παγκοσμιοποιημένη οικονομία του κεφαλαίου.

Τώρα προσπαθεί να μας πείσει για την παγκοσμιοποίηση της πληροφορίας, αποκρύπτοντας και πάλι μια λέξη: ελεγχόμενη.

Προς το παρόν κάποιοι αντιστέκονται. Έως πότε;

Δεν έχω απάντηση. Άλλωστε από την αρχή δήλωσα πως μήτε γράφω, μήτε και διαβάζω έργα επιστημονικής φαντασίας.

Ρεαλιστής συγγραφέας είμαι… Κι έτσι νομίζω πως μπορείτε να υποψιαστείτε το περιεχόμενο του μυθιστορήματος που ετοιμάζομαι να γράψω.

 

 

 

Κωστής Παπαϊωάννου "Άγρια ιστορία για μεγάλα παιδιά"

 

Κωστής Παπαϊωάννου

Άγρια ιστορία για μεγάλα παιδιά 

Από τον φασισμό στον μεταφασισμό - Η Δημοκρατία απέναντι στη νέα ακροδεξιά

Εκδόσεις Πόλις

Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα βιβλία που τον τελευταίο καιρο έχουν φτάσει στα χέρια μου. Ενδιαφέρον όσο και επίκαιρο, μιας και δεν είναι εύκολο κανείς να αγνοήσει πως έχουμε πολλαπλά και ποικιλόμορφα εισέλθει σε μια νέα προσπάθεια απλώματος της βίας του φασισμού μέ ένα νέο προσωπείο -αυτο του μεταφασισμού.

Ως βασική άμυνα κάθε σκεπτόμενου δημοκράτη είναι η γνώση της Ιστορίας και η σύνδεση φαινομένων του χτες με καταστάσεις του τώρα. Γιατί είναι γεγονός πως σε παγκόσμιο επίπεδο η Δημοκρατία αντιμετωπίζει επιθέσεις της νέας ακροδεξιάς.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου, με μια μαχητική παρουσία σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, έγραψε ένα βιβλίο που με τρόπο απλό όσο και απόλυτα δομημένο, φωτίζει την πορεία του φασισμού, τα στοιχεία του ναζισμού και επισημαίνει εκείνα τα του σήμερα που δείχνουν με σαφήνεια πως πέρα από την οικονομική κρίση και την πανδημία υπάρχει ο κίνδυνος εμφάνισης φαινομένων βίας, στιγμιότυπων ιστορίας που θα τρομάξουν... τα μεγάλα (και συχνά αγνοούντα) μεγάλα παιδιά. Βιβλία που αξίζει να τύχει της προσοχής κυρίως (αν και όχι μόνο) εκείνων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ασχολούνται με τη κοινωνική και ψυχολογική διαμόρφωση των νέων.

Το παιχνίδι του διπλού εαυτού και Η μάσκα του Καπιτάνο του Μάνου Κοντολέων

 από την Βίκυ Πάτσιου

Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

“Dreams that come true / Can happen to you”

(Fr. Schubert, “Serenade”, διασκευή Della Reese)

 

Ο Μάνος Κοντολέων, ένας από τους σημαντικότερους έλληνες λογοτέχνες, τεχνουργεί την αφήγηση και δοκιμάζει, διαρκώς, χωρίς να καταργεί, τα όρια του πεζογραφικού λόγου. Η γραφή του αξιοποιεί ποικιλόμορφα τις αφηγηματικές συμβάσεις και ανανεώνει τις αφηγηματικές τεχνικές συνθέτοντας αφηγήματα που μπορούν να διαβαστούν εξίσου από νεαρούς και ενήλικους αναγνώστες. Τα πεζογραφικά έργα του αποτυπώνουν άλλοτε με ρεαλιστικό και ιδιαίτερα τολμηρό τρόπο σύγχρονα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα και άλλοτε με λυρικό-ποιητικό ύφος υποκαθιστούν την εμπειρική πραγματικότητα και τη λογική με το όνειρο και τη φαντασία. Πολύ συχνά τα έργα του αποτελούν μια μείξη και των δύο.

            Αυτή η συμπόρευση πραγματικού και φανταστικού διακρίνεται και στο νέο μυθιστόρημά του με τίτλο Η μάσκα του Καπιτάνο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη (2021). Το αφήγημα, που μπορεί να διαβαστεί εξίσου από μεγάλους και νεαρούς αναγνώστες, αφορά στη ζωή ενός νεαρού εφήβου, του Φιλ, ο οποίος εγκαθίσταται στο αφιλόξενο και απρόσωπο σπίτι του παππού του, καθώς οι γονείς του δεν μπορούν να αναλάβουν την κηδεμονία του για λόγους επαγγελματικούς. Ο ήρωας καλείται όχι μόνο να προσαρμοστεί σε ένα νέο περιβάλλον –διαβίωσης και σχολικής ζωής– αλλά έρχεται αντιμέτωπος και με τις ίδιες τις ανασφάλειές του, οι οποίες επιτείνονται από τη δυσκολία του στην εκφορά του λόγου, δηλαδή από έναν επίκτητο τραυλισμό, συνέπεια των υψηλών προσδοκιών του πατέρα του σε σχέση με τις πραγματικές δυνατότητες και τα ενδιαφέροντα του γιού του.

            Ο Κοντολέων οργανώνει ένα αφήγημα σε έναν τόπο ξενικό, καθώς όλα τα ονόματα (Τόνι, Σύνθια, Τζόνι, κ.ά.), οι περιγραφές του τόπου (χωράφια με καλαμπόκια και κογιότ), οι παραδόσεις (η γιορτή της Ημέρας των Νεκρών με κυρίαρχο το στοιχείο της μεταμφίεσης και της χρήσης μάσκας), οι ενδυματολογικές συνήθειες (καπέλα με πλατύ γείσο), οι διατροφικές επιλογές (μαρμελάδα από φρούτα γκουάβα), αλλά και το επάγγελμα των γονιών του κεντρικού ήρωα (η μητέρα εργάζεται στην Ακαδημία Πολιτικής του Διαστήματος και ο πατέρας είναι στρατιωτικός και βρίσκεται στο πεδίο του πολέμου) παραπέμπουν σε κάποια αμερικανική επαρχιακή πόλη. Το σκηνικό αυτό δίνει τη δυνατότητα στον συγγραφέα να πραγματευτεί ζητήματα που σχετίζονται με τον κοινωνικό ρατσισμό, τη σεξιστική συμπεριφορά, την οπλοχρησία και την πολεμοχαρή γενικότερα διάθεση.

            Ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας βρίσκεται σε μια συνεχή εσωτερική πάλη με τις φοβίες και τα άγχη του μέσα σε μια εχθρική γενικότερα κοινωνία που επιβάλλει την εξίσωση και αποτρέπει τη διαφορετικότητα. Η Λάουρα, μια εξηνταπεντάχρονη γυναίκα, που αντιμετωπίζει τις δικές της ανασφάλειες, όταν βρίσκεται έξω από το εσωτερικό του σπιτιού της, με την ανάκληση στίχων από ποιήματα και τραγούδια ελλήνων αλλά και ξένων δημιουργών διαφόρων περιόδων, θα αποτελέσει το καταφύγιο και το μητρικό υποκατάστατο για τον Φιλ. Η Λάουρα είναι εκείνη, που στην προσπάθειά της να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση του νεαρού ήρωα, θα τον εφοδιάσει με παλιά κόμικ ηρώων, όπως ο Ζορό, ο Σπάιντερμαν, ο Μπάτμαν και ο Καπιτάνο. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των εικονογραφημένων ηρώων είναι η μαύρη μάσκα που φορούν στο πρόσωπό τους και οι διαρκείς παρεμβάσεις τους για την προστασία των αδικημένων.

            Η ανάγνωση αυτών των αναγνωσμάτων και ιδίως του Καπιτάνο θα οδηγήσει τον Φιλ στην αναγκαία ταύτιση, αν και μη συνειδητά ηθελημένη, που θα τον βοηθήσει να ξεπεράσει την αδυναμία υπεράσπισης του εαυτού του και κατ’ επέκταση τη δυσκολία της ομιλίας: «Θα σ’ το ξαναπώ και πάψε να ξεγελάς τον εαυτό σου... Θέλω αυτό που θες, κάνω ό,τι εσύ θες να κάνεις... Όταν το κάνω εγώ, είναι που εσύ...» (σ. 156), θα πει ο Καπιτάνο σαν ένας άλλος εαυτός του Φιλ και παρακάτω «Είμαι κάποιος που τώρα θαυμάζεις κι αύριο θα έχεις γίνει αυτό που εγώ είμαι τώρα... Το μέλλον σου, μικρέ!... Ακόμα δεν το κατάλαβες;» (σ. 156). Ο Καπιτάνο λειτουργεί ως μια εικόνα του εαυτού του ήρωα (mirror image). H προβαλλόμενη εικόνα δεν είναι απλώς ένας παρόμοιος εαυτός (similar self) αλλά ένα ακριβές αντίγραφο (exact duplicate) που υποκρύπτει και μια πνευματική επικοινωνία: «Μεσάνυχα. Στην κάμαρά του ο Φιλ. Στον ολόσωμο καθρέφτη της παλιάς ντουλάπας το είδωλο...εκείνου» (σ. 133). Ο Καπιτάνο λειτουργεί ως άλλη σκιά (shadow / double) ή αντανάκλαση (mirror image / imago), που κατά τον C.-G. Jung, πρόκειται για την ψυχή που εκφράζει το ασυνείδητο, την απρεπή, αντικοινωνική, συναισθηματική αλλά και την αυθόρμητη πλευρά της προσωπικότητας του ατόμου. Η παιγνιώδης και αυτοανακλαστική συμπεριφορά, η ρητορική δηλαδή της ίδιας της σκιάς, αποκαλύπτει πως η διττότητα δεν είναι παρά ένα παιχνίδι της γλώσσας.

            Ο Καπιτάνο αποτελεί μια ευρηματική επινόηση του Κοντολέων, ένα «σχέδιο μαυρόασπρου κόμικ τριών διαστάσεων» (σ. 104), που ως δικαστής, αναλαμβάνει μόνος του να δικάζει και να εκτελεί την ποινή του κάθε εγκληματία. Ο Καπιτάνο ως «φιγούρα εικονογραφημένης ιστορίας μυστηρίου, σκοτεινής εκδίκησης, εκρηκτικού θυμού» (σ.104) και αρρενωπής γοητείας εκφράζει τις βαθύτερες επιθυμίες του Φιλ και σηματοδοτεί το πέρασμά του στην ωριμότητα και τη σταδιακή ενηλικίωση. Με την εύστοχη παράθεση στίχων του ποιήματος του Walt Whitman, «Καπετάνιε! Ω Καπετάνιε μου!», τους οποίους απαγγέλει η Λάουρα στον Φιλ, αιτιολογείται από τη μια η επιλογή του ονόματος του Καπιτάνο (/Καπετάνιου) και από την άλλη εκδιπλώνεται μια ιστορία που στον πυρήνα της τοποθετείται το μήνυμα πως: «Το άγριο ταξίδι μας έχει πια τελειώσει / Το καράβι μας άντεξε τα άγρια χτυπήματα / Αυτό που θέλαμε να κερδίσουμε το κρατάμε πια στα χέρια...» (σ. 43).

            Είτε υπήρξε ως οπτασία είτε ως παραίσθηση είτε ως όνειρο, ο Καπιτάνο εξαφανίστηκε αθόρυβα από τη ζωή του Φιλ, όταν ο τελευταίος ενσωμάτωσε ορισμένα θετικά χαρακτηριστικά του πλάσματος της φαντασίας του στη δική του προσωπικότητα, όπως τον δυναμισμό, το θάρρος να υπερασπίζεται τη γνώμη του, την  αυτοεκτίμηση. Επιπλέον, η άρνηση του Φιλ να μετέχει σε οποιαδήποτε εκδήλωση βίας θα σημάνει και το ξεθώριασμα του «εικονογραφήματος»: «Βλέπει τον Καπιτάνο που έχει μισανοίξει την πόρτα. Μια απλή, μαύρη σκιά. Που ενώνεται, χωνεύεται μέσα στη νύχτα. “Τελικά τις έβγαλες τις μάσκες” η Σύνθια γυρνά και ψιθυρίζει στο αυτί του Φιλ» (σ. 180).

            Ο Μάνος Κοντολέων συνθέτει δημιουργικά μια ακόμη αφήγηση για να θίξει φλέγοντα ζητήματα που αφορούν μικρούς και μεγάλους. Η αποξένωση, ο σχολικός εκφοβισμός, η διαμόρφωση της σεξουαλικής ταυτότητας, η αναζήτηση ταυτότητας, ο ρατσισμός οποιασδήποτε μορφής, η απάνθρωπη συμπεριφορά απέναντι στα ζώα, η φιλοπόλεμη διάθεση, κ.ά. είναι μόνο μερικά από τα ζητήματα που θίγονται στο άρτι αφιχθέν μυθιστόρημα. Ο έρωτας, η αγάπη για τον άλλον και η ομορφιά της τέχνης, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από έναν μεγάλο αριθμό διακειμενικών αναφορών στην ποίηση, είναι εκείνα τα στοιχεία που βοηθούν το άτομο να έρθει σε συμφιλίωση και αρμονία με τον εαυτό και τους γύρω του, όταν θα μπορέσει, με άλλα λόγια, να κατανοήσει «τη δύναμη που κάνει την αγάπη εφάμιλλη του θανάτου», όπως γράφει και ο «παλιός ποιητής» (σ. 192).

 

 

Βιβλιογραφία

Jung C.-G., Αιών. Έρευνες στη φαινομενολογία του εαυτού, μετάφραση Αργυρώ Εμμανουήλ, Αθήνα: Ίσις, 2014.

Rogers R., A Psychoanalytic Study of the Double in Literature, Detroit: Wayne State University Press, 1970.

Slethaug G.E., The Play of the Double in Postmodern American Fiction, Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1993.

 

https://www.elniplex.com/%cf%84%ce%bf-%cf%80%ce%b1%ce%b9%cf%87%ce%bd%ce%af%ce%b4%ce%b9-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%b4%ce%b9%cf%80%ce%bb%ce%bf%cf%8d-%ce%b5%ce%b1%cf%85%cf%84%ce%bf%cf%8d-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b7-%ce%bc%ce%ac%cf%83/

Μάνος Κοντολέων- Μια συνέντευξη σε πέντε πράξεις (στο https://www.elniplex.com/)

 Ένας οξυδερκής εξερευνητής του καινούριου, ένας αέναα ευρηματικός ιδεογράφος που διανύει κατά την πέμπτη δεκαετία της συγγραφικής του διαδρομής μια δεύτερη εφηβεία, όπου ως λογοτέχνης Μπένζαμιν Μπάτον συνδέεται ολοένα και πιο δυναμικά, σύγχρονα, πρωτοπόρα, με τον ψυχισμό των σύγχρονων παιδιών, εφήβων και νέων.

Ο Μάνος Κοντολέων, θεμελιωτής και αγγελιαφόρος της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας στο πιο δυναμικό και απαιτητικό κοινό, μιλά με αφορμή το νέο του, καθηλωτικό, εμβριθές, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα Η μάσκα του Καπιτάνο που περπατά τα δύσβατα και καίει τα άκαυστα.

Α Ενότητα (απαντήσεις με επίθετα)

Κάποτε, σε μια εποχή και σ' ένα μεγάλο τόπο ζούσε ο Μάνος Κοντολέων ως

·       Παιδί – προσκολλημένο

·       Ενήλικας – δισυπόστατος

·       Πατέρας - συντροφικός

·       Σύντροφος - ισότιμος

·       στίχος σε έναν τοίχο – ουτοπικός

………………………………………………………………………………………………………………………

Β Ενότητα  (απαντήσεις 2-3 προτάσεων)

·       Ποιος είναι ο Μάνος Κοντολέων; Ποιος δεν είναι ο Μάνος Κοντολέων;

Ο Μάνος Κοντολέων έχει ένα αντικειμενικό βιογραφικό, αλλά από εκεί και πέρα άλλος ο Μάνος Κοντολέων που ο ίδιος αναγνωρίζει  και άλλος  -ή μάλλον  άλλοι – για τον κάθε άνθρωπο που ή τον ξέρει προσωπικά  ή τον έχει γνωρίσει από τα βιβλία του.

·       Τι σας εκνευρίζει περισσότερο; Τι σας γοητεύει περισσότερο;

Πολλά με εκνευρίζουν -κυρίως η χυδαιότητα, η βία, η φτήνια, η υποκρισία. Με γοητεύουν ελάχιστα… Σίγουρα κάθε τι που μπορεί να αξίζει το επίθετο ‘όμορφο’

·       Τι φοβάστε; Τι ελπίζετε;

Φοβάμαι την ένδεια, την αρρώστια, την ανημποριά  και τον θάνατο. Ελπίζω πως δεν θα γνωρίσω όσα φοβάμαι… Αν και κάποιο από αυτά είναι αναπόφευκτο να το συναντήσω.

·       Τι ονειρεύεστε; Τι απεύχεστε;

Ονειρεύομαι πολλά -γιατί να κάνω οικονομία στα όνειρα; Μα ουσιαστικά ένα και μόνο -υγεία των δικών μου και δική μου. Και την όποια μορφής αρρώστια απεύχομαι.

·       Ποια είναι η πιο αξέχαστη φράση που έχετε ακούσει από παιδί;

Ένας στίχος του Κώστα Ουράνη: Θα πεθάνω ένα πένθιμο του φθινοπώρου δείλι…

………………………………………………………………………………………………………………………

Γ Ενότητα  (απαντήσεις 1-2 παραγράφων)

·       Το παιδικό βιβλίο στο ξεκίνημα σας και το παιδικό βιβλίο σήμερα.

Μπορεί ως παιδί να είχα πολλά -πάντα στα πλαίσια εκείνης της εποχής- βιβλία, αλλά την έννοια της Παιδικής Λογοτεχνίας όπως και τη δυναμική της  τη γνώρισα στην εφηβεία μου όταν έτυχε να μένουμε στην ίδια πολυκατοικία με τη Γαλάτεια Γρηγοριάδου (ακόμα τότε δεν είχε προσθέσει και το επίθετο Σουρέλη)  -μια δυναμική παρουσία τόσο ως γυναίκα όσο και ως συγγραφέας. Κι έτσι ξεκίνησα τη συγγραφική μου καριέρα με τρόπο που ποτέ δεν τον υποψιαζόμουνα. Γράφοντας τα τρία πρώτα μου βιβλία για παιδιά. Άλλωστε ήταν που και τότε γινόμουνα πατέρας. Άρα μέσα από τα κείμενά μου επιζητούσα να επικοινωνήσω με το παιδί μου.

Ήταν τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, που στον τομέα της Π. Λ. θεωρούνται ως τα χρόνια της μεγάλης ανανέωσης. Σημαντικά έργα -κυρίως μυθιστορήματα- από συγγραφείς που στα μετέπειτα χρόνια σφράγισαν την νέα ποιότητα της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας. Αυτοί που ακολούθησαν -εκτός λίγων εξαιρέσεων- θα έλεγα πως μίκρυναν, στένεψαν το όρια της. Ένας νεοσυντηριστισμός και νεοδιδαχτισμός άρχισε να παρουσιάζεται. Τον τελευταίο καιρό διαφαίνεται μια νέα άνθηση. Αλλά είναι νωρίς ακόμα για να την εορτάσουμε. Μοναχά ας την ευχηθούμε. Ξέρετε, πάντα η άνθηση της Τέχνης συνοδεύεται με την άνθηση των Ιδεών…

·       Η ελληνική πολιτεία ως αρωγός της λογοτεχνίας

Κάτι ουσιαστικό πήγε να γίνει στα χρόνια που δρούσε το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ). Μελέτες, συνέδρια, βιβλιοθήκες, ηχογραφήσεις, προγράμματα φιλαναγνωσίας. Μετά το κλείσιμο -το βίαιο και επαίσχυντο κλείσιμο- του ΕΚΕΒΙ, αυτά που συνεχίζονται είναι ελάχιστα. Και τα διακρίνει όχι μια τάση να μάθει το παιδί να αγαπά τη λογοτεχνία, αλλά  μια διάθεση να χρησιμοποιείται το λογοτεχνικό κείμενο ως εργαλείο μάθησης.

Αλλά η λογοτεχνία δεν θα πρέπει να ζητά να γίνει εκπαιδευτικό υποστήριγμα, μα βάση εξόρμησης της ενσυνείδησης και της κοινωνικοποίησης. Και επειδή όταν μιλάμε για την ύπαρξη λογοτεχνικού κειμένου στην ουσία αναφερόμαστε σε ιστορίες που απλώνονται σε κάμποσες σελίδες και υλοποιούνται με ένα πλούσιο λεξιλόγιο, για αυτό θα σημειώσω:  Όχι ολιγοσέλιδα βιβλία που απλώς αγγίζουν θέματα λίγο ή περισσότερο καυτά (πχ. μπούλινγκ), αλλά έργα με ανάπτυξη χαρακτήρων βασισμένων σε ψυχολογικές και κοινωνιολογικές αναλύσεις.

·       Ο κορονοϊός στη ζωή μας/σας.

Είμαι ως συγγραφέας πάντα έτοιμος να καταγράψω τον τρόπο που ένα σημαντικό τραγικό  γεγονός επιδρά στους ανθρώπους και στον ίδιο μου τον εαυτό. Δεν θέλω να έχω χρονολογική απόσταση από το γεγονός. Αφήνω το πάθος μου να ενωθεί με το πάθος άλλων και να γεννήσει ένα έργο -διήγημα, παραμύθι, μυθιστόρημα. Έτσι έγραψα όταν ακόμα ξεκινούσε το θέμα των μεταναστών ένα μυθιστόρημα με ηρωίδα μετανάστρια* προτού φουντώσει το προσφυγικό, νουβέλα με ήρωα προσφυγόπουλο* καθώς η νεολαία έβγαινε στους δρόμους, εγώ κατέγραφα τις εσωτερικές διεργασίες μια νεαρής διαδηλώτριας* και όταν η οικονομική κρίση διέλυσε οικογένεια και κοινωνία, εγώ ‘γεννούσα’ δυο εφήβους που στεκόντουσαν απέναντί της και περιέγραφα το μάτωμά από τις πληγές τους.

Αλλά τώρα ακόμα δεν έχω τολμήσει να γράψω για τη ζωή αυτόν τον ένα χρόνο του κορονοϊού. Κι αυτό γιατί ακόμα δεν έχω -δεν έχουμε- κατανοήσει το που σταματά ο φόβος για την υγεία και τη ζωή μας και που αρχίζει η εκμετάλλευση αυτού του φόβου. Το ‘πού; και το ‘από ποιους;’. Μα χωρίς απαντήσεις στο ‘που’ και στο ‘από ποιους’ δεν μπορείς να γράψεις λογοτεχνία.

·       Η κριτική παιδικών βιβλίων.

Μεγάλο θέμα αυτό. Τεράστιο. Ο κριτικός λόγος είναι μεν δευτερογενής λόγος, αλλά από τη στιγμή που θα αρθρωθεί ξεκινά μια συνομιλία με τον πρωτογενή που είναι η λογοτεχνία. Αυτή η συνομιλία αξίζει να είναι επικερδής και για τις δυο πλευρές. Για την μεν κριτική να έχει ως αποτέλεσμα να της περιορίζει την διάθεση ηγεμονίας, τη δε λογοτεχνία να τη βοηθά να αναγνωρίζει τον ίδιο της τον εαυτό.

Μα κριτική -τέτοια μορφής κριτική- σπάνια θα συναντήσουμε στα γενικότερα ελληνικά λογοτεχνικά πράγματα, στο δε κάπως πλέον συγκεκριμένο χώρο της παιδικής / νεανικής λογοτεχνίας, σχεδόν απουσιάζει. Κι όταν υπάρχει, περισσότερο αναζητά την διαπαιδαγωγική δύναμη του κειμένου και λιγότερο την καλλιτεχνική.

Αλλά χωρίς κριτικό λόγο, ο λογοτεχνικός σιγά, σιγά αρρωσταίνει… Ή τουλάχιστον κινδυνεύει να αρρωστήσει.

Στη δεκαετία του ’80 και μέσα στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’90, υπήρχαν τρεις με τέσσερις σταθερές παρουσίες κριτικών Π. Λ.  Πολλά μπορεί κανείς σήμερα να τους καταλογίσει, αλλά δεν μπορεί να αρνηθεί το γεγονός πως αντιμετωπίζανε την παιδική λογοτεχνία ως λογοτεχνία και για παιδιά.

Σήμερα, αν και υπάρχουν τόσες ιστοσελίδες που φιλοξενούν κριτικά σημειώματα για βιβλία αυτού του είδους, στην ουσία αναζητούν το αν υπάρχει και ποιος μπορεί να είναι ο διδακτικός λόγος ύπαρξης των κειμένων. Νομίζω το έχω και πιο πάνω αναφέρει -η λογοτεχνία όταν αντιμετωπίζεται ως ράβδος της εκπαίδευσης πεθαίνει.

·       Η επίσκεψη συγγραφέα σε ένα σχολείο.

και

·       Οι τηλε-συναντήσεις συγγραφέων.

 

‘Άλλο θέμα μεγάλο κι αυτό. Μέχρι πριν από ένα χρόνο, οι επισκέψεις στα σχολεία ήταν ένα καθεστώς, για κάποιους δε από εμάς σχεδόν μια καθημερινότητα.

Αλλά όπως σε πολλά ζητήματα, έτσι κι εδώ η ποσότητα συχνά αγνοεί την ποιότητα. Δεν θέλω να υπενθυμίσω αναλυτικά εδώ τα όσα πρέπει να έχουν προηγηθεί της επίσκεψης του συγγραφέα. Είναι, λίγο ή πολύ, γνωστά. Με κύριο και πρώτιστο τα παιδιά να γνωρίζουν τουλάχιστον ένα έργο του προσκεκλημένου στη τάξη ή στο σχολείο. Κι έτσι και αφού έχει προηγηθεί η επαφή με το έργο, ως επιστέγασμα να έρθει και η γνωριμία με τον δημιουργό. Μια τέτοια κατάσταση πολύ συχνά καταστρατηγείτο. Στη θέση της -επίσης πολύ συχνά-  είχαμε την παρουσία του συγγραφέα ως διασκεδαστή. Μέγα σφάλμα. Άλλη η μια ιδιότητα και άλλη η άλλη. Και τώρα που οι επισκέψεις γίνονται διαδικτυακά, αυτήν την προϋπόθεση της γνωριμίας έστω και ενός βιβλίου ολοένα και πιο σπάνια κανείς τη συναντά.

Βέβαια, μπορεί κανείς να ισχυριστεί πως τίποτε δεν πάει χαμένο. Κάποιος ή κάποιοι μαθητές ίσως και  ανακαλύψουν τη μαγεία της ανάγνωσης. Αλλά γιατί κανείς να αρκείται στο ελάχιστο και τυχαίο και να μην προγραμματίζει το μέγιστο δυνατόν;

 

……………………………………………………………………………………………………………………

Δ Ενότητα  (απαντήσεις χωρίς περιορισμό)

·       Έχετε αναγκαστεί ποτέ να φορέσετε μάσκα;

Υποθέτω πως η ερώτηση αυτή σχετίζεται άμεσα με την πρόσφατη κυκλοφορία του νέου μου μυθιστορήματος «Η μάσκα του Καπιτάνο». Οπότε κι εγώ θα σας απαντήσω με κάποιες ήδη διατυπωμένες σκέψεις μου πάνω στο θέμα αυτό.

Υπήρξα και είμαι ακόμα ονειροπόλος -μια ιδιότητα που τη θεωρώ ταυτόσημη με την ιδιότητα του συγγραφέα. Το γιατί πιστεύω σε αυτήν την ταύτιση ονειροπόλησης και συγγραφής είναι μια άλλη ιστορία που κάποτε άλλοτε ίσως την καταγράψω. Είμαι, λοιπόν, και ονειροπόλος και συγγραφέας. Και πολλές φορές ως έφηβος ονειρευόμουνα πως ζούσα ως κάποια άλλη προσωπικότητα. Ως άλλος. Ενήλικος πλέον και συγγραφέας αυτό μόνιμα κάνω -πρώτα ζω και μετά καταγράφω τη ζωή κάποιου άλλου. Αυτό το μυστικό της συγγραφής το είχα ανακαλύψει από τα πρώτα διηγήματα που έγραψα και θυμάμαι εκείνο με ήρωα ένα καθημερινό, ασήμαντο τύπο, τον Σπυριδάκη που κανείς δεν του έδινε σημασία κι αυτός για να μπορέσει να επιβιώσει είχε επινοήσει τον Πύρρο -τύπο γοητευτικό και που όλοι τον προσέχανε. Αν δεν είσαι συγγραφέας, για να μεταφερθείς στην προσωπικότητα ενός τρίτου μεταξύ των άλλων χρειάζεσαι και μια μάσκα. Μια μάσκα σε μετατρέπει σε κάποιον άλλον. Κάποτε μου άρεσε να φοράω μάσκες… Έπαιζα με τις ψευδαισθήσεις μου και παράλληλα αισθανόμουνα πως οι μάσκες με προφυλάσσανε από τον ίδιο μου τον εαυτό. Μπορεί απλώς εμένα να με καλύπτανε, αλλά παράλληλα οι άλλοι διαφορετικά με αντιμετωπίζανε. Αυτά όλα κάποτε… Ως έφηβος. Έως ότου συνειδητοποίησα πως το να καλύπτεις το εγώ σου είναι κάτι παρόμοιο με το να το καταδικάζεις σε διαρκή φυλάκιση σε ανήλιο κελί. Γιατί τελικά ενώ πιστεύεις πως θα υποδυθείς για λίγο μια άλλη προσωπικότητα, στην ουσία χάνεις τη δική σου. Αυτός ο αυτοεγκλεισμός σκέφτηκα πως ήταν μια όμορφη ιδέα που πάνω της άξιζε να στήσω ένα μυθιστόρημα. Ήταν η εποχή που ο γιος μου ο Δομήνικος είχε γράψει ένα θεατρικό μονόπρακτο με αυτό το θέμα και τότε σκέφτηκα πως η μάσκα παραμένει επίκαιρη και στην νέα γενιά. Άλλωστε και καθώς ολοένα και περισσότερο μελετούσα αυτό το θέμα, συνειδητοποίησα πως  κάτι τέτοιο ήταν και αυτό που απασχόλησε τον Στήβενσον  όταν έγραφε το διαχρονικής αξίας μυθιστόρημα του «Δόκτωρ Τζέκυλ και κύριος Χάιντν»; Πάντα δίπλα στο ‘Εγώ’ στέκεται  ένας ‘Άλλος’. Και ποιανού, στο τέλος,  η ταυτότητα θα επιβληθεί; Κάπως έτσι, λοιπόν, γεννήθηκε ο Φιλ και στη συνέχεια αυτός ήταν που επέλεξε τον Καπιτάνο και μου τον σύστησε.

·       Κοιμάστε με το παράθυρο μισάνοιχτο;

Από τον Καπιτάνο κι αυτό! Λοιπόν, εξαρτάται από την εποχή… Αλλά, ελάτε, κατάλαβα πως άλλο νόημα έχει η ερώτηση. Μισάνοιχτο παράθυρο σημαίνει πως αφήνεις να εισχωρήσει μέσα σου κάτι το φρέσκο που θα συνοδέψει τα όποια όνειρά σου… Ή και τους εφιάλτες σου.  Λοιπόν, ναι! Θέλω, έχω ανάγκη την ανανέωση. Ως συγγραφέας εννοώ. Ως άτομο μάλλον διατηρώ σταθερά αυτά που κάποια στιγμή επέλεξα -ανθρώπους και αντικείμενα Αλλά οι ιδέες αξίζει να έχουν την ευκαιρία να αναγεννιούνται. Οι ιδέες και η Τέχνη. Κι έτσι αναζητώ συνέχεια νέες τεχνικές, νέα θέματα ή αναζητώ τα παλιά και τα κλασικά με νέο τρόπο να τα φωτίσω. Μισάνοιχτο, λοιπόν,  το συγγραφικό μου παράθυρο… Ενίοτε και ολάνοιχτο.

·       Επανέρχεστε συχνά στην σεξουαλική ταυτότητα των νέων. Γιατί τη θεωρείτε σημαντική;

Μα γιατί είναι! Με τη σεξουαλική μας ταυτότητα οδεύουμε μέσα στη ζωή, κυκλοφορούμε δίπλα στους άλλους, συνδιαλεγόμαστε με τον ίδιο μας τον εαυτό. Κι όταν αναφέρομαι στην σεξουαλική ταυτότητα έχω κατά νου όχι βέβαια τον χαρακτηρισμό του φύλλου ανάλογα με τα γεννητικά  όργανα του καθενός και της καθεμιάς, αλλά με την κοινωνική και ψυχολογική διάσταση που τελικά είναι και η πλέον προσωπική μας ταυτότητα.

Αναζητώ, λοιπόν, να γνωρίσω αυτήν την ταυτότητα των ηρωίδων και ηρώων μου και  μέσω αυτής να τους φέρω σε επαφή με τους αναγνώστες μου. Και αν αυτή η διαδικασία για ένα ώριμης ηλικίας αναγνώστη έχει το όποιο αποτέλεσμα, σε  ένα νεαρό άτομο αποκτά και μια πλευρά πολύ ουσιαστικής αυτογνωσίας μα και κοινωνικοποίησής του.

·       Ούτε μία, ούτε δέκα. Πενήντα εγκιβωτισμένες στιγμές ποίησης, κινηματογράφου και μουσικής, από Παλαμά, Σεφέρη και Μπρεχτ,  μέχρι Κοέν, Biohazard και Μάρτιν Μπρεστ. Μιλήστε μας για αυτήν την επιλογή.

Α, δεν τις είχα μετρήσει. Σας ευχαριστώ που και το κάνατε και με ενημερώσατε. Ναι, συνηθίζω να αφήνω τη δική μου έμπνευση καθώς διαμορφώνεται να έρχεται σε επαφή και να συνομιλεί με τις εμπνεύσεις άλλων -συγγραφέων, ποιητών, στιχουργών, μουσικών, ζωγράφων.  Κάτι παρόμοιο άλλωστε συμβαίνει και σε μένα, στη δική μου καθαρώς προσωπική ζωή. Πιστεύω πως η διαμόρφωση της προσωπικότητάς μας συντελείται και από άλλους ανθρώπους που έτυχε να γνωρίσουμε, αλλά από τα ποικίλα έργα της Τέχνης που έτυχε ή φροντίσαμε  να έρθουμε σε επαφή μαζί τους. Ομοίως τα ίδια τα έργα συνομιλούν μεταξύ τους.

·       Ο Καπιτάνο στην Κομέντια ντελ Άρτε είναι ένας χαρακτήρας που προβάλλει υπερβολές ανδρείας για να κρύψει την πραγματικότητα ότι είναι δειλός. Ο Καπιτάνο του Μάνου Κοντολέων τι είναι;

Επέλεξα τον ήρωα του φανταστικού κόμικ που τεύχος που διαβάζει ο Φιλ, ό ήρωας του μυθιστορήματός μου, να τον πω Καπιτάνο, από τον αντίστοιχο τίτλο βυζαντινών αξιωματούχων. Κα ο ρόλος που του ανέθεσα έχει να κάνει με εκείνον το χαρακτήρα που αν και θέλει να επιβάλει την δικαιοσύνη και να τιμωρεί όσους παραβιάζουν κανόνες δικαίου, στο τέλος καταλήγει σε έναν τύπο που δεν έχει συναισθήματα παρά μόνο εκείνο της απόλυτης εγωκεντρικότητας. Αν θέλετε να βρείτε τον ανάλογο ήρωα μέσα στην παγκόσμια λογοτεχνία, αναζητείστε τον Ιαβέρη στους ‘Αθλίους» του Βίκτωρα Ουγκώ.

Πάντως, ο δικός μου Καπιτάνο – Φιλ ,  πίσω από αυτήν την άτεγκτη συμπεριφορά ίσως να θέλει να κρύψει τις δικές του αδυναμίες. Ίσως γιατί δεν τολμά να εμπιστευθεί τον άλλον…. Ή και τον ίδιο του τον εαυτό.  Μια μάσκα κι αυτός φορά -μια μάσκα πάνω σε μια άλλη μάσκα. Και μετατρέπεται σε ένα απόλυτο αρσενικό.

Θα μπορούσε να κατάφερνε να ζήσει για πάντα έτσι. Μπορεί όμως και να αναγκαζότανε σε μια -την όποιας μορφής- αποχώρηση. Στην περίπτωση του δικού μου έργου αυτό που συμβαίνει…

Αλλά όχι! Δεν θα αποκαλύψω τα πάντα στους  αναγνώστες σας.  Απλώς θα σημειώσω την παρατήρηση της Λάουρας -είναι η κεντρική ηρωίδα του έργου.

Κάποια, λοιπόν, στιγμή η Λάουρα παρατηρεί: Άλλο αρσενική μυρωδιά κι άλλο αρρενωπή…

 

   Κι όμως τελικά… Τίποτε από εμένα δε φαίνεται

Από Μαίρη Μπιρμπίλη και Απόστολο Πάππο

https://www.elniplex.com/%ce%bc%ce%ac%ce%bd%ce%bf%cf%82-ce%ba%ce%bf%ce%bd%cf%84%ce%bf%ce%bb%ce%ad%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%85%ce%bd%ce%ad%ce%bd%cf%84%ce%b5%cf%85%ce%be%ce%b7-%ce%bc%ce%ac%cf%83%ce%ba%ce%b1-%cf%84%ce%bf%cf%85/

Η μάσκα του Καπιτάνο

 

Η πολλαπλή μάσκα και το «σκήπτρο» της απελευθέρωσης 

 

 

 

Γράφει ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος (*)

 

Ο Μάνος Κοντολέων είναι από εκείνους τους  δημιουργούς που έχουν προσφέρει μια πλειάδα βιβλίων για παιδιά, εφήβους και ενήλικες, σε όλα τα είδη του πεζού λόγου. Ειδικότερα τα μυθιστορήματά του για εφήβους εντάσσονται στην κατηγορία της crossover λογοτεχνίας με την έννοια της αναγνωστικής γεφύρωσης των ηλικιών. Τα θέματά του πάντα τολμηρά και ιδιαίτερα, εντάσσονται στο πλαίσιο ακραίων καταστάσεων των ηρώων τους, αποκαλύπτοντας είτε επίκαιρα κοινωνικά ζητήματα είτε  σημαίνοντα ατομικά προβλήματα, παράλληλα, προκαλώντας τον αναγνώστη και την αναγνώστρια, μέσα από ένα ξεχωριστό προσωπικό ύφος, συνάμα με την αναγνωστική απόλαυση, να αντιμετωπίσουν κριτικά τα συμβάντα και τους πρωταγωνιστές.

 

Στο πρόσφατο εξελικτικό μυθιστόρημά του Η Μάσκα του Καπιτάνο, ο έφηβος Φιλ καλείται  να αντιμετωπίσει, σε ένα αποξενωτικό οικογενειακό περιβάλλον, αλλά και στο σχολείο του, καίρια θέματα που ανάγονται αφενός στην αναζήτηση της αντρικής ταυτότητας και αφετέρου στην επίλυση δύσκολων προσωπικών προβλημάτων. Ο πατέρας του στρατιωτικός και η μητέρα του επιστήμονας-ερευνήτρια, συχνά απουσιάζουν. Προσηλωμένοι στις εργασίες τους δεν έχουν  ουσιαστική σχέση με τη διαπαιδαγώγησή του, ο δε παππούς του, που διαμένει σε άλλη περιοχή κι ο Φιλ αναγκάζεται τελικά να μείνει μαζί του, απαξιώνει συνεχώς τον εγγονό του. Κι οι τρεις τους,  προκαλώντας του ενοχές, δεν παύουν να του μιλάνε άκαιρα και με λάθος τρόπο για την ενήλικη ζωή. Π.χ. λέει ο παππούς: «Οι άντρες του σογιού μας δε φοβόμαστε. Μήτε εγώ φοβήθηκα μήτε ο πατέρας σου!…» (σελ. 18).

 

Στην εφηβική ηλικία η ανάγκη απόκτησης ταυτότητας, εν προκειμένω της αντρικής, οδηγεί τους εφήβους σε καθημερινή σχεδόν ενασχόληση με την εικόνα τους, προπάντων τους απασχολεί η εικόνα που έχουν οι άλλοι γι΄ αυτούς. Τούτο, βέβαια, δημιουργεί αγχώδεις καταστάσεις, ιδιαίτερα αν ο έφηβος παρουσιάσει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα, όπως το τραύλισμα του Φιλ που τον απομακρύνει από τους συνομιλήκους, οι οποίοι στο σχολείο τού ασκούν bullying. Το αποτέλεσμα είναι η κοινωνική απομόνωση –μόνη συντροφιά ο σκύλος του– κυρίως ο φόβος του δημόσιου λόγου που είναι και η πλέον συνήθης κοινωνική φοβία όπως π.χ. ο φόβος φανερής συμμετοχής του στις εργασίες του σχολείου αλλά και στις σχολικές εκδηλώσεις.

 

Ο Φιλ, προσπαθώντας να ξεπεράσει τις προαναφερόμενες καταστάσεις συναντά ένα πρόσωπο που θα αποτελέσει τη βάση για να κερδίσει τη ζωή του. Πρόκειται για τη Λάουρα, μια εμβληματική γυναίκα, ιδανική «διασώστρια» μετεικασμάτων του παρελθόντος σε εντυπωσιακή αντιστοίχιση με το σήμερα και, βέβαια, με τις ανάγκες του Φιλ. Η Λάουρα, παλιά σχέση του παππού του,   σχηματίζει ένα προστατευτικό πλαίσιο θαλπωρής και κατανόησης απέναντι στον Φιλ, ο οποίος την εμπιστεύεται απόλυτα. Κοντά της δεν νοιάζεται αν τραυλίζει. Μαθαίνει να έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Αισθάνεται από τη μια πλευρά την ασφάλεια που του έχει λείψει  και από την άλλη, αντλεί την ουσία της ζωής μέσα από την αξία της τέχνης και από φωτεινές εικόνες, αλλά και γκρίζες της πραγματικότητας που εκείνη του γνωρίζει. «Κάνε αυτό που φοβάσαι να κάνεις…», του λέει. (σελ. 70). Η Λάουρα, νομίζω, είναι από τις πλέον εμβληματικές γυναίκες της λογοτεχνίας μας. Παίζει τον ρόλο μιας γενέθλιας πηγής, που, επιπλέον, κομίζει αποστάγματα σοφίας μέσω ποιητικών σπαραγμάτων, με τη μόνιμη επωδό: «που λέει κι ο παλιός ποιητής».

 

Ο Κοντολέων σε αρκετά μυθιστορήματά του χρησιμοποιεί, ως διακείμενα, τραγούδια, στίχους και φράσεις μιας πλειάδας δημιουργών. Εδώ, δημιουργοί  όπως οι Σούμπερτ, Κοέν, Παλαμάς, Εμπειρίκος, Γκίνσμπεργκ, Σεφέρης, Βαρβέρης, Γώγου, Λοϊζου κ.ά., αναδύονται από το κείμενο προσδίδοντάς του μια ποιητική μετουσίωση και  συνάμα ένα ρυθμικό πανόραμα νοσταλγικής πλην ρέουσας καθημερινά μνήμης. Καθώς, τα διακείμενα, ως βασικό στοιχείο λογοτεχνικότητας, οδηγούν στην ερμηνευτική ανάγνωση, όπως θα έλεγε ο Ριφατέρ, πολλές φορές «κρύβοντας» την αλήθεια, καταλαβαίνουμε τη δυναμική τους ιδίως στο εν λόγω μυθιστόρημα. Για παράδειγμα, προκειμένου  η Λάουρα να απαλύνει τον πόνο του Φιλ, φροντίζοντάς τον μετά από έναν μικροτραυματισμό του, λέει: «Έλα, κόψε από τη γλάστρα τούτη δω ένα φυλλαράκι μέντας. Μύρισέ το!… Σταλάζει η πρωινή δροσιά από κάθε    φύλλο του κήπου – που λέει κι ο παλιός ο ποιητής». Και παρακάτω, υπονοώντας τον παππού του  κι ότι εκείνη ξέρει πολλά για τον χαρακτήρα του, αναφέρει: «Στα μικρά μέρη…Κρυφά μού ’στειλαν μαντάτα κι ο καλός μου είναι στη στράτα– που λέει κι ο παλιός ο ποιητής» (σελ. 30).

 

Η συγκεκριμένη γυναίκα, μεγάλη στην ηλικία, επικοινωνεί και συμπεριφέρεται με σύγχρονους τρόπους.  Διατηρεί έναν τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό και μια ιστοσελίδα, αποδεικνύοντας ότι η νεότητα δεν είναι κατάσταση αλλά μάλλον κατάκτηση. Είναι εκείνη που θα μιλήσει στον Φιλ για τον Ζορό και τους ηθοποιούς που τον αναπαράστησαν στην οθόνη. Εκείνος θα παρατηρήσει με προσοχή τις μάσκες τους. Θα του δώσει κι ένα κιβώτιο με κόμικς κι ο Φιλ θα ξεχωρίζει έναν: τον Καπιτάνο, αλλά μέσα από ένα σημείωμα που αναφέρει ότι το μοναδικό τεύχος χαρίστηκε σε έναν νεαρό. Ποιον; Αργότερα, στο τέλος της αφήγησης, ο Φιλ θα ανακαλύψει ότι ο νεαρός ήταν ο πατέρας του. Ο παππούς του θα του μιλήσει για το περιοδικό που θα το βρει ο Φιλ καταχωνιασμένο στην αποθήκη του σπιτιού. Θα αποφασίσει δε, ότι ο πλέον κατάλληλος να του «συμπαρασταθεί» είναι ο Καπιτάνο και όχι ο Ζορό ούτε κι ο Σούπερμαν. Μια εικονογραφημένη φιγούρα, μια μάσκα δηλαδή, μέσα από ένα κόμικς που εκδόθηκε μόνο μια φορά.

 

Ο Καπιτάνο, είναι ένας άτεγκτος δικαστής που προστατεύει μεν τους αδικημένους αλλά  δρα και στο πλαίσιο της εκδίκησης: «Φορούσε πάντα μια μάσκα….Μια μηχανή εκδίκησης» (σελ. 90). Ένα πρόσωπο που αφηγηματικά ζει ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα. Με μια βέργα στο χέρι, άλλες φορές δρα μόνος του ή κι άλλες για λογαριασμό του Φιλ που από άπραγος και φοβισμένος γίνεται τιμωρός. Άλλες φορές συνομιλούν οι δυο τους. Κι ο Φιλ αναρωτιέται, αν είναι ο ίδιος ο Καπιτάνο κι αν πρέπει να εκδικηθεί και να θητεύσει στο μίσος. Παίρνει τη μάσκα του Καπιτάνο, σαν μια «μετάγγιση». Κι ανάμεσα στο όνειρο ή στην πραγματικότητα, ο Φιλ, που είναι σαν να κάνει ασκήσεις μιας ενήλικης ζωής, στη σχολική εκδήλωση της γιορτής των Νεκρών, μέσα από τη μάσκα του Καπιτάνο, ευρισκόμενος απέναντι από τη Σύνθια, ένα κορίτσι που  θα τον υπερασπιστεί, θα αναγεννηθεί  και στη συνέχεια θα αναγκαστούν να τον αποδεχτούν και οι συμμαθητές του.

 

Ο Φιλ, τελικά, δεν θα επιλέξει τη μάσκα του εκδικητή, ακόμα κι όταν πετάει τα αψυχολόγητα δώρα που του έστειλαν οι γονείς του. Είναι πια κύριος του εαυτού του, εξελίσσεται σε ένα δυναμικό χαρακτήρα που έχει καταπολεμήσει τις φοβίες του και προπάντων τις καθημερινές συγκρούσεις ενοχής με τον εαυτό του. « “Τελικά τις έβγαλες τις μάσκες” η Σύνθια γυρνά και ψιθυρίζει στο αυτί του Φιλ» (σελ. 180). Όταν δε ο Φιλ θα βρει τη βέργα του Καπιτάνο, εν είδει σκήπτρου εξουσίας πια, με τη συνδρομή του παππού του ο οποίος του λέει «Καλύτερα κράτα την εσύ… Είδες πόσο όμορφη είναι;» (σελ. 199), τότε είναι βέβαιη πια, η  μελλοντική στάση απέναντι στην οικογένειά το.

 

Ο Κοντολέων συχνά χρησιμοποιεί τον τρόπο αφήγησης του μαγικού ρεαλισμού. Συνήθως, ο μαγικός ρεαλισμός είναι ισότιμος με την πραγματικότητα και βέβαια, δεν την ανατρέπει. Ο δε ήρωας αλλά και ο αναγνώστης δεν αναρωτιούνται για τα μαγικά συμβάντα. Κι αν, στο μυθιστόρημά μας, κάποιες στιγμές ο ήρωας βρίσκεται σε σύγχυση, εντούτοις τα αποδέχεται. Ωστόσο, ο Καπιτάνο με την πολλαπλή του μάσκα δρα ως συνέχεια της πραγματικότητας την οποία ενισχύει, βοηθώντας την να «τελειωθεί».

 

Η μάσκα για τον Κοντολέων αποτελεί ένα εμβληματικό σύμβολο. «Έρχεται», αυτοαναφορικά, από το μυθιστόρημά του Μάσκα στο φεγγάρι. Εκεί η μάσκα, ως σύμβολο, «απελευθέρωνε» τον ηθοποιό Λουκά Αλεξίου, ο οποίος υποκρινόταν ήρωες του παγκόσμιου δραματολογίου, μέχρι την καλά υπολογισμένη τραγική αναχώρησή του. Το φεγγάρι  έβγαινε πίσω από τα σύννεφα λες και φορούσε μια μάσκα πριν την πανσέληνο πάνω σε μια άλλη μάσκα, σαν εκείνες του Αλεξίου, εδώ, του Καπιτάνο ή του Φιλ: «το φως της σελήνης έχει, μερικές φορές, κάποιες αποχρώσεις που σε μαγνητίζουν και βλέπεις εικόνες που θα ήθελες να μην έβλεπες» (σελ. 155). Η πολλαπλή μάσκα του Καπιτάνο, «σμιλεμένη» από τον Φίλ με τη συμπαράσταση της Λάουρας και της Σύνθιας,  αποτελεί σύμβολο της απελευθέρωσης για την πραγματική ζωή του Φίλ, ο οποίος, θεωρώ ότι δρα ως ήρωας ενός «έπους», μιας μερίδας νέων που σηκώνουν στους ώμους τους οικογενειακές δυστοπικές καταστάσεις.  Άλλωστε η μάσκα ως τελετουργικό σύμβολο τέχνης, μεταμόρφωσης και ελευθερίας, έχει πολλές ερμηνείες, σχετικές με το συναίσθημα του προσώπου και τον ρόλο, με τον θάνατο ή και με το θείο σε διάφορες τελετουργίες.  Η μάσκα με άλλη δίσημη μορφή, δυστυχώς στις μέρες μας, έχει γίνει ένα παγκόσμιο σύμβολο απελευθέρωσης, αλλά και συνάμα φίμωσης του προσώπου από την έκφραση της ελευθερίας του.

 

Αλλά, θα υπογραμμίσω κι ένα άλλο στοιχείο της συγγραφικής πένας του Κοντολέων. Περίπου το έχει αναγάγει σε πεδίο θεωρητικής έρευνας, το χρησιμοποιεί δε σε όλα του τα μυθιστορήματα, στο συγκεκριμένο περισσότερο, με διάφορους τρόπους: οικοδομεί τη χωροχρονική πλαισίωση της ιστορίας του με μια αξιοσημείωτη πολυμορφία. Χώρος και χρόνος στο εν λόγω μυθιστόρημα συνδέονται οργανικά με τα υπόλοιπα στοιχεία της αφήγησης, παίζοντας σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της υπόθεσης. Ο τόπος που μετώκησε ο Φιλ είναι μάλλον αφιλόξενος και  άγριος, με ένα σπίτι άβολο και άχρωμο. Αντίθετα, το σπίτι της Λάουρας είναι εξωτερικά γεμάτο λουλούδια. Εσωτερικά, αποτελεί έναν «πολυμουσειακό» χώρο με πίνακες ζωγραφικής, δίσκους βινυλίου, με πολύτιμα σκεύη και είναι κυριολεκτικά ξέχειλο από βιβλία. Ο Κοντολέων χειρίζεται  τον γεωγραφικό χώρο, κυρίως τη φύση, τις εναλλαγές της μέρας, τα κοσμογονικά στοιχεία αλλά και τα ουράνια σώματα σε κατευθείαν αντιστοίχιση με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα και με τα συναισθήματα, τις διαθέσεις, τις πράξεις  και τις συγκρούσεις πρωτίστως του κεντρικού ήρωα.

 

Το σκηνικό στο βιβλίο δρα ως πλαίσιο δράσης, ως ανταγωνιστής και ως σύμβολο αλλά και  ως πεδίο ανταγωνισμού, ως χώρος επικοινωνίας, ως χώρος απομόνωσης και τέλος, ως χώρος μύησης κι ενηλικίωσης του Φιλ.   Για παράδειγμα: «Έξω από τον χώρο της βεράντας, το μισόφωτο έχει μετατραπεί σε σκοτάδι μιας νύχτας με μισοφέγγαρο. Δίχως όμως σύννεφα. Ο Αποσπερίτης λάμπει. Και κάτι, λες, ασυνήθιστο διαπερνά τις σκέψεις του Φιλ. Δεν είναι κάποιος φόβος γνώριμος, δεν είναι αγωνία ίδια με εκείνη κάποιας άλλης, της όποιας νύχτας…» (σελ. 20). Κι αλλού: «..ο Φίλ κατέβηκε από το ποδήλατο. Το έσπρωξε πίσω από μια συστάδα θάμνων. Τους είχε από χτες προσέξει…Θυμίζανε ξεριζωμένους ανθρώπους-γκρίζα φύλλα και κλαριά, ο καθένας τους κολλημένος στους άλλους. Φυτά φοβισμένα» (σελ. 46). Και τα δυο προαναφερόμενα στοιχεία, θα έλεγα ότι αποτελούν  σημαίνοντα προσόντα για έναν συγγραφέα. Το να εμπλέκει, δηλαδή, τα κοσμογονικά στοιχεία με τα συναισθήματα και τον χώρο χρησιμοποιώντας λειτουγικά μεταμυθοπλαστικούς τρόπους αφήγησης

 

Συμπερασματικά: Ο Κοντολέων γνώστης της εφηβικής ηλικίας και των  σταδίων εξέλιξής της, στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα μυστηρίου, αναδιατάσσει τα συμβάντα στην ακολουθία των γεγονότων, με τη φαντασία και τη μαγεία να αποτυπώνονται στις πράξεις των ατόμων, πρωταγωνιστών και περιφερειακών, έτσι ώστε η λύση που προκύπτει να είναι ρεαλιστικά πειστική.  Κι έτσι είναι. Γιατί ο Φιλ,   προκειμένου να παλέψει με τους φόβους του περνά από μια διαδρομή μαθητείας, σπουδής πάνω στην ίδια την έννοια του φόβου. Τον αποδέχεται, τον μελετά μέσα από συγκρούσεις με τον εαυτό του, τις συζητήσεις με τη Λάουρα, και με την πολλαπλή «συνομιλία» του με τον Καπιτάνο μέσω της εναλλαγής των μασκών. Έτσι, κάνοντας υπέρβαση μεταμορφώνεται από αδύναμος ήρωας σε δυναμικό με αυτογνωσία και με όραμα την ορθή οδό για τη συγκρότηση της αντρικής ταυτότητας.

 

 

 

Βιβλιογραφία

 

 

 

– Αντωνοπούλου, Κ., εφημ. Ελευθεροτυπία «Γεωτρόπιο», 17.2. 2007.

 

– Bowers, M. A.  Magic(al) Realism. London and New York: Routledge, 2004.

 

– Κρασανάκης, Γ. Θέματα ψυχολογίας του εφήβου. Αθήνα: Γρηγόρης, 2010.

 

– Παπαντωνάκης, Γ.- Κωτόπουλος, Τρ. Σκηνικό, Χαρακτήρες, Πλοκή.  Αθήνα: Ϊων, 2011, σσ. 19-69.

 

– Riffaterre, M. “Compulsory Reader Response-The Intertextual drive” στο Worton, M- Still, J. (Ed.). Intertextuality- Theories and Practices. Manchester and New York: Manchester Univ. Press, 1990, pp. 57-58.

 

– Διονύσης Φωτόπουλος. Σκηνογράφος. Επιμέλεια Giorgio Ursini Ursic. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη, 2006.

 

https://www.oanagnostis.gr/i-pollapli-maska-kai-to-skiptro-tis-apeleytherosis-toy-gianni-s-papadatoy/