8.11.12

Σαν τη βροχή πριν πέσει




Τζόναθαν Κόου
"Σαν τη βροχή πριν πέσει
μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Εκδόσεις Πόλις


Δεν είναι ο Κόου από τους συγγραφείς που αγαπώ. Μάλλον φλύαρο τον θεωρώ και πιστεύω πως πιάνει θέματα ενδιαφέροντα που όμως τα αναπτύσσει με έναν κάπως επιφανειακό τρόπο.
Αρέσει όμως σε ένα πλατύ κοινό. Κι ανάμεσα σε αυτούς που τον αγαπούν υπάρχουν και αναγνώστες απαιτητικοί.
Άρα μπορεί να είμαι εγώ η εξαίρεση. Εγώ να κάνω λάθος.
Όπως και να είναι, αυτό το μυθιστόρημά του -"Σαν τη βροχή πριν πέσει"- εμένα μου άρεσε.
Και δεν ξαφνιάζομια, λοιπόν, που οι φανατικοί θαυμαστές του το θεωρούν βιβλίο που δεν μπορούν να πιστέψουν πως ο αγαπημένος τους συγγραφέας το έχει γράψει.
Λείπει εδώ ο έντονος σαρκασμός, απουσιάζει η εμφανής πολιτική στάση.
Φλύαρο κι αυτό το βρήκα. Αλλά από την άλλη είχε μια τόσο έντονη ατμόσφαιρα εξομολογήσεων που με έκανε να το αγαπήσω.
Ιστορίες τριών, τεσσάρων γυναικών... Στο δεύτερο μισό του 20ου αιωνα. Στην Αγγλία βασικά.
Ιστορίες που συνδέουν μάνες με κόρες. Φιλενάδες με φιλενάδες. Γυναικές που αγαπούν τον έρωτα να τον ανακαλύπτουν στο σώμα άλλων γυναικών.
Γυναίκες που προσπαθούν να μεταφέρουν την εμπειρία τους η μια στην άλλη.
Γυναίκες που οι άντρες ή τις απογοήτευσαν ή τις πλήγωσαν ή πέρασαν δίπλα τους χωρίς καν να τις δούνε.
Κι αυτές τις εμπειρίες η μια θέλει να τις μεταγγίσει στην άλλη.
Αλλά η ζωή δεν είναι παραμύθι να το αφηγηθείς.
Αν προσπαθήσεις να την κλείσεις μέσα σε μια σειρά φωτογραφιών, το μόνο που θα επιτύχεις είναι φασματικές αναπαραστάσεις της.
Κι ότι θα θελήσεις να το εμποδίσεις να συμβεί στον άνθρωπο που σε ακολουθεί και εσύ τον αγαπάς και θες να τον προστατεύσεις, αυτό θα βρει τρόπο να κάνει εμφανή την παρουσία του.
Τη βροχή την αισθάνεσαι πάνω στο δέρμα σου.
Ότι δεν το έχεις με τον ίδιο τρόπο βιώσει, τότε δεν υπάρχει.
Είναι σαν τη βροχή πριν πέσει...
Ατμοσφαιρικό, λοιπόν, μυθιστόρημα και με έντονους όσο και πολλούς χαρακτήρες.
Δεν είναι εύκολο γα ένα συγγραφέρα να κινήσει τόσο πολλά πρόσωπα συγχρόνως και να μπορέσει το καθένα να το κάνει μια ξεχωριστή προσωπικότητα ικανή να μιλήσει με δύναμη για τα πάθη, τα λάθη, τα όνειρά της.
Τελικά πρέπει να το παραδεχτώ.
Ο Κόου είναι με τον δικό του τρόπο ένα μάστορας.
Αλλά εγώ εξακολουθώ να μην τον αγαπώ.
Καθόλου παράξενο. Τα βιβλία και οι ήρωές τους είναι σαν τη ζωή.
Με όλους τους ανθρώπους που εκτιμούμε τη δουλειά τους, δεν σημαίνει και πως με όλους τους θέλουμε να κάνουμε παρέα.
  

6.11.12

Η μικρή Ελένη για το "Κόκκινο καραβάκι, κόκκινο ποδήλατο"




(αναδημοσίευση από το http://miaforakienankairoimikrieleni.blogspot.gr/ )

Όταν ξεκίνησα να διαβάζω παιδικά βιβλία πριν απο τρία χρόνια, δεν αισθάνθηκα ούτε στιγμή ότι αποσυρόμουν σ' ένα απάνεμο λιμάνι αναγνωστικής αγρανάπαυσης, αλλά ότι έβαζα πλώρη για νέες περιπέτειες, ίσως όχι σε τρικυμισμένα νερά δύσβατων αφηγηματικών αναζητήσεων, πάντως σίγουρα σε ανεξερεύνητα μυθικά θαλασσινά βασίλεια. Ενδεχομένως η μοναδική μου επιθυμία στο ξεκίνημα αυτού του ταξιδιού να ήταν η αναβίωση του παιδικού μου ονείρου να ανακαλύψω τη χαμένη Ατλαντίδα. Ενός ονείρου που πάντως δε θα ξαναρχόταν στην επιφάνεια αν δεν του το επέβαλλαν, σχεδόν διά της βίας, τα ίδια τα βιβλία. Αυτά που αποτελούν το αδιάσειστο πειστήριο των ανεξάντλητων δημιουργικών αποθεμάτων της παιδικής λογοτεχνίας. Αυτά που δε σου επιτρέπουν να τα περιχαρακώσεις ηλικιακά, να τα ερμηνεύσεις σχηματικά, να τα αντιμετωπίσεις ως απλοϊκά, μονοσήμαντα λογοτεχνικά προϊόντα.

Το πιο πρόσφατο βιβλίο που μας έδωσε ο Μάνος Κοντολέων αποτελεί μια τέτοια περίπτωση. Μπορεί το καραβάκι του τίτλου να μη μας πηγαίνει σε μυθικά, παραμυθένια βασίλεια, μας ταξιδεύει όμως στον εύθραυστο συναισθηματικό κόσμο ενός μικρού παιδιού. Του μικρού Μάνου, ο οποίος, παραμονές Χριστουγέννων, αισθάνεται παραμελημένος και μόνος - πιθανότατα επειδή η μαμά περιμένει αδερφάκι κι ο ίδιος φοβάται ότι το νέο μέλος της οικογένειας θα του κλέψει την αγάπη και το ενδιαφέρον των δικών του. Αναζητώντας ένα στολίδι για το δέντρο της τάξης του, πέφτει πάνω σ' ένα χάρτινο καραβάκι με κόκκινα πανιά, που στο παιδικό μυαλό του γίνεται σύμβολο της δικής του μοναξιάς και θλίψης. Και, σε μια κρίση θυμού, δηλώνει ότι δε θέλει το καραβάκι του να δοθεί μαζί με τ' άλλα στολίδια του δέντρου της τάξης σε φτωχές οικογένειες. Θέλει να το κρατήσει για πάντα δικό του, ωστόσο κανείς δε φαίνεται να τον καταλαβαίνει. Έσχατο καταφύγιο του μικρού Μάνου ο μεγάλος Μάνος, ο παραμυθάς παππούς, που εμφανίζεται την ημέρα των Χριστουγέννων παρέα με την καινούρια του ιστορία, αληθινή, όπως λέει ο ίδιος, κι ωστόσο ημιτελή. Θα είναι ο μικρός Μάνος αυτός ο οποίος θα κληθεί να τη διαβάσει πρώτος και θα αναλάβει να της δώσει τον τίτλο και το φινάλε που ο ίδιος θα αποφασίσει, όταν παρέα με τον παππού θα επισκεφτεί έναν καταυλισμό προσφύγων, όπου το χαμένο κόκκινο καραβάκι του θα τον οδηγήσει, σαν άλλος μίτος της Αριάδνης, σ' ένα μονοπάτι ανθρωπιάς, δοσίματος και αναπάντεχης χαράς.
Σε μια σχηματική, περιχαρακωμένη αφήγηση, εγκλωβισμένη στις αναιμικές γραμμές μιας ιστορίας προορισμένης να λειτουργήσει ως παράδειγμα προς διδαχή, ο μικρός Μάνος θα ήταν ένα κακότροπο, κακομαθημένο παιδί που, αδιαφορώντας για τη φτώχεια και την ανέχεια που το περιβάλλει, δε θα ήξερε τι θέλει και θα βασάνιζε τους δικούς του με παράλογες, εξωφρενικές απαιτήσεις. Το Κόκκινο καραβάκι, κόκκινο ποδήλατο αρνείται τέτοιους απλουστευτικούς αφορισμούς, συνθέτοντας με λεπτές κλωστές ένα πολύχρωμο υφαντό συναισθημάτων που από σελίδα σε σελίδα αποκαλύπτει διαφορετικές ψυχικές διακυμάνσεις και αποχρώσεις. Ο Μάνος μπορεί να το έχει κάπως παρακάνει, να αρνείται πεισματικά να συνεργαστεί με το περιβάλλον του, δεν παύει ωστόσο να είναι ένα ευαίσθητο παιδάκι, φορτωμένο με όλες τις ανασφάλειες, τα άγχη και τους προβληματισμους της ηλικίας του. Τη φτώχεια και την ανέχεια τις έχει ακουστά, δεν έχει όμως πλήρη συναίσθηση του ότι αυτός ο άλλος, ο πρακτικά αφανής κόσμος ανασαίνει αθόρυβα κάπου παραδίπλα του. Είναι το προστατευμένο παιδί που, έχοντας μόνο "εγκυκλοπαιδική" γνώση της δύσκολης πλευράς της ζωής, φοβάται μη χάσει όσα δικαιωματικά κι αυτονόητα του ανήκουν: την αγάπη, τη φροντίδα, το ενδιαφέρον, την ασφάλεια. Ενδεχομένως οι φόβοι του να αποδεικνύονται υπερβολικοί και σίγουρα βρίσκεται σε ασφαλέστερη και πλεονεκτικότερη θέση έναντι άλλων, λιγότερο ευνοημένων από τη μοίρα παιδιών. Μπορεί όμως να του απαγορεύσει κανείς να αισθάνεται πόνο, λύπη, αγωνία, θυμό, τη στιγμή μάλιστα που τα πράγματα δεν είναι εντελώς ξεκάθαρα στο κεφάλι του; Πόσο θεμιτό είναι να βάζεις κοινωνικά και εισοδηματικά κριτήρια στα παιδικά συναισθήματα;
Από τη δύσκολη θέση τον Μάνο θα τον βγάλει ο παραμυθάς παππούς του, η καταλυτική παρουσία του οποίου στην ιστορία υπαγορεύεται από δύο βασικές ιδιότητές του: Από τη μια είναι ο φυσικός του ρόλος, αυτός του παππού, που του προσδίδει μια σχέση συνωμοτικής οικειότητας με τον εγγονό. Ο μεγάλος Μάνος είναι εκείνος που καταλαβαίνει καλύτερα απ' όλους τον μικρό, που τον υποστηρίζει χωρίς επικρίσεις ή επιπλήξεις. Άλλωστε εγγονός και παππούς μοιάζουν, μοιράζονται τον ίδιο χαρακτήρα, τις ίδιες προτιμήσεις. Ο μεγάλος Μάνος είναι η αναφορά, το έρεισμα του μικρού Μάνου στο παρελθόν, ο μικρός, πάλι, είναι για τον μεγάλο Μάνο η προβολή του δικού του εαυτού στο μέλλον.
Βέβαια, ο συγκεκριμένος παππούς έχει κι ένα δεύτερο ρόλο, αυτόν του παραμυθά, του αφηγητή ιστοριών. "Ψεύτη παππού" τον λέει κάθε λίγο και λιγάκι ο εγγονός του, ο οποίος δεν είναι αφελής: Ο παππούς μπορεί να τον παρηγορεί με τις ιστορίες του, ωστόσο η επίγνωση ότι πολλά απ' αυτά που του ιστορεί είναι επινοήσεις της φαντασίας του επαναφέρει συχνά την τρυφερή μομφή στα χείλη του μικρού. Κι όμως, θα είναι ακριβώς η ιδιότητα αυτή του παππού ως δημιουργού ιστοριών που θα αποτελέσει την αφετηρία για την ίαση του μικρού Μάνου από τις ανασφάλειες και τους φόβους. Ή μάλλον για την αυτο-ίαση, αφού ο μικρός θα πάρει τη σκυτάλη της αφήγησης, συμπληρώνοντας ο ίδιος το τέλος της μισοφτιαγμένης ιστορίας που του δίνει ο παππούς να διαβάσει. Με τον τρόπο αυτό, με την εισαγωγή δηλαδή μιας δεύτερης αφήγησης μέσα στην αρχική -και μάλιστα μιας δεύτερης αφήγησης η οποία μας πηγαίνει στο δικό του μακρινό, έστω και πλασματικό, παρελθόν-, ο παραμυθάς παππούς καθορίζει αποφασιστικά την εξέλιξη της πλοκής. Όχι επιβάλλοντας τη λύση, αλλά στήνοντας τον καμβά κι αφήνοντας τον μικρό πρωταγωνιστή του να φιλοτεχνήσει με τα δικά του χρώματα το τέλος.
Ένα τέλος που δεν κινείται σε λογικές ελεημοσύνης: Όσο ανάγλυφα κι αν παρουσιάζεται στο κείμενο η φτώχεια στον καταυλισμό των προσφύγων, οι άνθρωποι που συναντάει ο μικρός Μάνος, με τα σημάδια της βίας και της ανάγκης αποτυπωμένα στα πρόσωπά τους, δεν είναι στερημένοι από αξιοπρέπεια, γενναιοδωρία και αγάπη. Μπορεί ο πιτσιρικάς μας φτάνοντας στον καταυλισμό να μην τυχαίνει της διθυραμβικής υποδοχής που θα περίμενε βασισμένος στα λόγια του παππού, πάντως, πριν ακόμα αποφασίσει να δώσει, παίρνει ο ίδιος ένα καλό μάθημα αδερφικής αγάπης, που θα σηματοδοτήσει και τη δική του συναισθηματική μεταστροφή.
Το κείμενο, λιτό, χαμηλότονο, χωρίς συναισθηματικές εξάρσεις και διάθεση για στράτευση, χτίζει μέσα από τη διαδοχή σκηνών και γεγονότων, υπομονετικά και πειστικά, την κλιμάκωση των συναισθημάτων του μικρού πρωταγωνιστή, και με τους ίδιους ρυθμούς αποτυπώνει τη σταδιακή αποφόρτισή του. Το χιούμορ δε λείπει, δοσμένο μέσα από μια παιδική οπτική -π.χ. στο σημείο που εύχονται στην έγκυο μαμά "Καλή λευτεριά" ο μικρός Μάνος, όπως κάθε φυσιολογικό παιδάκι, αναρωτιέται πότε σκλαβώθηκε η μανούλα-, σ' ένα κείμενο που θα μπορούσε -ή, καλύτερα, θα επιβαλλόταν- να διαβαστεί και από ενήλικες. Όχι μόνο γιατί, όπως και άλλα βιβλία του συγγραφέα, διαρρηγνύει τα στεγανά ηλικιακών οριοθετήσεων, αλλά και επειδή πολλοί από μας θα αναγνωρίσουμε στο μικρό Μάνο τα δικά μας παιδιά, συνειδητοποιώντας τα λάθη μας, τις αβλεψίες μας ή τις εσφαλμένες εκτιμήσεις μας, που συχνά μάς οδηγούν στην υπερπροστασία, στην αποκοπή από την πραγματικότητα, στην υιοθέτηση λογικών θερμοκηπίου.
Όσο για τις ζωγραφιές της Μυρτώς Δεληβοριά, αποδεικνύουν διά της παρουσίας τους ότι η εικονογράφηση ενός παιδικού βιβλίου δεν είναι μια συμπληρωματική, διακοσμητική εργασία, αλλά ένα εικαστικό γεγονός. Εικόνες λιτές, που με τις απλές γραμμές τους και ντυμένες στο κόκκινο, στο θαμπό χρυσό και στ' άλλα χρώματα των Χριστουγέννων, χαρίζουν στον αναγνώστη κάτι από την άδολη, παιδική ματιά του μικρού Μάνου. Με το χάρτινο καραβάκι να επανέρχεται διαρκώς και σε διάφορες παραλλαγές, ως υπόμνηση της μοναξιάς και της θλίψης του μικρού αλλά και ως θεμελιακό στοιχείο της πλοκής.

Πάει μία εβδομάδα από τη μέρα που διάβασα για πρώτη φορά το Κόκκινο καραβάκι, κόκκινο ποδήλατο, κι όταν αναζητάω το αποτύπωμά του μέσα μου, η εικόνα που σχεδόν αυτόματα αναδύεται στο μυαλό μου είναι αυτή του μικρού προσφυγόπουλου στον καταυλισμό που κρατάει στην αγκαλιά του το αδερφάκι του. Μια εικόνα που λειτουργεί ως συνδετική γραμμή με τις αφηγήσεις των γιαγιάδων μου και του πατέρα μου για το πώς τα μεγαλύτερα παιδιά των πολυμελών, φτωχών οικογενειών της Κατοχής, του Εμφυλίου και του μεταπολέμου μεγάλωναν τα μικρότερα αδέρφια τους. Και καθώς η εικόνα αυτή επανέρχεται στο μυαλό μου, δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ πώς ένα σημαντικό κομμάτι αυτού του λαού με την τόσο πρόσφατη κι οδυνηρή θητεία στον πόλεμο, στην προσφυγιά και στη μετανάστευση μπόρεσε μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα να απολέσει την ικανότητα να αναγνωρίζει στα πρόσωπα των άλλων τα ίδια εκείνα σημάδια και τις ουλές που άφησε η ιστορία στις μορφές και των δικών του γονιών και παππούδων. Κι αν κάτι προσδοκώ από αυτό το βιβλίο, είναι το ίχνος στο χιόνι από το χάρτινο καραβάκι του μικρού και του μεγάλου Μάνου να οδηγήσει εμάς, τους αναγνώστες του, στη συμφιλίωση με το βολικά ξεχασμένο χτες μας, στη συνειδητοποίηση του σήμερα που επιμένουμε να αγνοούμε και στο αύριο που θα θέλαμε να καθρεφτίζεται στα μάτια των παιδιών μας.



3.11.12

Μητριάς Εγκώμιο



Ο μεγάλος, ο αληθινά μεγάλος συγγραφέας τολμά να ανατρέπει ακόμα και τον ίδιο του τον εαυτό.

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα (το προτιμώ από το ‘Γιόσα’) είναι μεγάλος συγγραφέας και το ξέρει τόσο καλά που δεν έχει ανατρέψει τον εαυτό του μόνο συγγραφικά, αλλά και πολιτικά.
Αυτός ο πάλαι ποτέ μαρξιστής έφτασε να διεκδικεί την αρχηγία της χώρας του με ένα πρόγραμμα νεοφιλελευθερισμού.
Αλλά ας σταθώ στον συγγραφέα –στη συγγραφική τόλμη. Αυτά είναι εκείνα που κανείς αξίζει να κρατήσει από μια τόσο εκτυφλωτική προσωπικότητα.
Και θαυμάζω –ως αναγνώστης μα και ως συγγραφέας- αυτό το απόλυτα ερωτικό μυθιστόρημα του, ακριβώς όπως θαυμάζω και τα όσα άλλα του έργα έχω διαβάσει που τόσο με ενθουσιάζουν και με την πολιτική τους διάσταση.
Στο «Μητριάς Εγκώμιο» , πάντως τώρα, αναφέρομαι.
Εδώ ο πολιτικός Λιόσα μας παρουσιάζει το ερωτικό του οπλοστάσιο. Με αυτό θα περάσει τις πολιτικές του απόψεις.
Η απόλυτη ερωτική ελευθερία, ο ερωτικός αμοραλισμός μόνο σε τάξεις μεγαλοαστικές θα τον συναντήσει κανείς και είναι σε αυτές τις τάξεις που αυτός ο αμοραλισμός στον έρωτα, θα καταστρέψει την ευτυχία.
Ναι, με ένα απόλυτα ερωτικό κείμενο ο Λιόσα κάνει, εν τέλει, πολιτική.
Αλλά πέρα από αυτό, εκείνο που κανείς θαυμάζει είναι το πως αυτός ο μεγάλος λογοτέχνης καταφέρνει να κάνει Λογοτεχνία περιγράφοντας τις πιο ποταπές λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος.
Οι σελίδες στις οποίες παρακολουθούμε τον δον Ριγομπέρτο να κινείται μέσα στο μπάνιο του και να κάνει ότι ο καθένας από εμάς κάνει σε αυτόν τον χώρο, νομίζω πως είναι πλέον κλασικές. Τη αισθητική τους καταξίωση δεν την έχουν πάρει από το ασυνήθιστο τρόπο με τον οποίο ο δον Ριγομπέρτο εκτελεί την προσωπική του υγιεινή, αλλά από μια μείξη ρεαλισμού και ποίησης στις περιγραφές.
Ακόμα αξίζει κανείς να σταθεί στο πως ο Λιόσα συνδέει την καθημερινότητα των ηρώων του με την διαχρονικότητα κάποιων μεγάλων πινάκων.
Και βέβαια όλα αυτά τα υποστηρίζει με τον γνωστό του εκείνο τρόπο να αφηγείται απλά, την ώρα που στέλνει τα πιο σύνθετα μηνύματα.
Ο έρωτας... Η σεξουαλική έκφραση, πιο σωστά, αποτελεί ύψιστη έκφραση ελευθερίας. Αλλά όπως κάθε άλλη ύψιστη ελεύθερη έκφραση μπορεί να οδηγήσει ή στον Παράδεισο ή στο Καθαρτήριο.
Ατομική η ευθύνη, αλλά όπως κάθε τι το ατομικό, συνδέεται και με μια συλλογική αντιμετώπιση του κόσμου.
Ο μικρός Αλφονσίτο -αυτός που ως μικρός θεός ή σατανάς- καταστρέφει τον κλειστό κόσμο δυο αστών, μπορεί και θέλει στη συνέχεια να προχωρήσει το καταστροφικό του έργο και σε άτομα που προέρχονται από άλλες κοινωνικές τάξεις.
Σαφέστατα ένα βιβλίο που μπορεί να σοκάρει. Να μια ακόμα διάσταση του προφίλ ενός μεγάλου συγγραφέα.
Το έργο έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά σε δυο μεταφράσεις.
Εγώ διάβασα μια παλιά που την υπογράφει η Κλαίτη Σωτηριάδου.
Έχω ακούσει πως και η νεώτερη της Χριστίνας Θεοδωροπούλου είναι επίσης πολύ καλή.

28.10.12

Το μυστικό της Έλλης



Θεόδωρος Γρηγοριάδης



«Το μυστικό της ‘Ελλης»

Μυθιστόρημα

Εκδόσεις Πατάκη

  Εννέα μυθιστορήματα και δύο συλλογές διηγημάτων έχουν σταθεί υπέρ αρκετά στο να υπάρχει ένα σαφέστατο πλέον συγγραφικό προφίλ του Θεόδωρου Γρηγοριάδη.
Ο Γρηγοριάδης πάντως από τα πρώτα κιόλας έργα αυτό το προφίλ έδειξε πως και θέλει και ξέρει να το υποστηρίζει.
Γράφω προφίλ αν και το πλέον σωστό θα ήταν τα χρησιμοποιούσα την αγαπημένη μου έκφραση με την οποία περιγράφω την διαδρομή κάθε συγγραφέα σε συγκεκριμένους θεματικούς άξονες.
Εμμονές –αυτή είναι η λέξη που μου αρέσει να χρησιμοποιώ, ίσως γιατί κατά βάθος πιστεύω πως αυτή η ίδια η συγγραφική πράξη μια μεγάλη εμμονή είναι.
Αλλά δεν είναι του παρόντος να ανασκαλεύω τέτοιες απόψεις. Άλλοτε, ίσως…
Η βασική, λοιπόν, συγγραφική εμμονή του Γρηγοριάδη είναι, κατά την άποψή μου, το κάθε μορφής περιθώριο -κοινωνικό, γεωγραφικό, διαπροσωπικών σχέσεων, σεξουαλικών και ερωτικών εκφράσεων.
Και όταν λέω περιθώριο δεν εννοώ αυτό που οι τρίτοι μας ορίζουν ως τέτοιο και σε σχέση πάντα με την δική τους ζωή και άποψη, αλλά αυτό που τα ίδια τα άτομα –στην περίπτωσή μας, οι ήρωες του Γρηγοριάδη- τοποθετούν τους εαυτούς τους.
Λογικό είναι μια τέτοια συγγραφική εμμονή να ανακαλύπτει τους χώρους που θα υλοποιηθεί άλλοτε σε γεωγραφική μεθόριο και άλλοτε σε αντίστοιχη αστική. Μια από αυτές τις τελευταίες και η περιοχή Ρουφ, Κεραμικού, Βοτανικού.
Περιοχή που και σε άλλα έργα του συγγραφέα έχει γίνει ο χώρος που αναπτύσσεται η μυθιστορηματική δράση και ξετυλίγονται τα ανθρώπινα πάθη.
Αυτό που συμβαίνει όμως με τα κείμενα του Γρηγοριάδη είναι πως με θαυμαστή μαεστρία η χρήση της γλώσσας υποβάλλει ακόμα περισσότερο αυτή την επιλογή του περιθωρίου.
Όχι, δεν έχουμε μια γλώσσα που χρησιμοποιεί περιθωριακές εκφράσεις. Αντίθετα, πρόκειται για γλώσσα με ιδιαίτερη μελέτη στη δομή και προσωπικό ύφος που φανερώνει παιδεία και ένστιχτο. Απλούστατα, όπως οι ήρωες που θα περιγράψει τις ζωές και τις πράξεις του, έτσι και αυτή σε μια περιθωριακή ή αν θέλετε περιμετρική στάση καταλήγει.

«Η μπάρα στη διάβαση είχε κατέβει γιατί περνούσε μια εμπορική αμαξοστοιχία, βαριά, σκονισμένη, σαματατζίδικη, όχημα μιας αλλοτινής εποχής. Ύστερα το κινούμενο εμπόδιο άφησε χώρο να περάσει, να διέλθει τα σιδερένια πέλματα της γης, να ακουμπήσει στα ταλαιπωρημένα δεντράκια της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Αντώνης στεκόταν στην αρχή του πεζόδρομου* όρθιος, αξύριστος, όμορφος. Τι περίμενε από αυτή;…»

Το δέκατο –αν μετρώ σωστά- μυθιστόρημα του Γρηγοριάδη είναι ένα ερωτικό μυθιστόρημα και παράλληλα είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για την κατάπτωση μιας χώρας, μιας τάξης, ενός ψευτο-ονείρου, αλλά και που προτείνει την αντίδραση σε όλα αυτά, αντίδραση βασισμένη στο ένστιχτο, στην κατανόηση, στην προσφορά.
Η Έλλη είναι μια πενηντάρα καθηγήτρια Γαλλικών, ανύπαντρη –ισχυρίζεται- εκ πεποιθήσεως, ίσως όμως και λόγω υποσυνείδητου φόβου μιας ουσιαστικής δέσμευσης.
Ο Αντώνης άντρας γύρω στα τριάντα, άνεργος εργάτης, παντρεμένος με παιδί. Και αποφασισμένος να κυλήσει έτσι μονοσήμαντα τη ζωή του ως το τέλος.
Η κρίση θα βγάλει στην επιφάνεια τη δική του ανάγκη να γνωρίσει το τι μπορεί να σημαίνει μητρική αγκαλιά και ερωτική προσφορά. Αλλά και τη δική της να ξεφύγει από το κλειστό εγωκεντρικό μικρόκοσμό της και να χαρεί –να πάρει και να δώσει- χωρίς υπολογισμό και ηθικές που στηρίζονται σε συμβάσεις.
Οι ζωές τους ασφαλώς και δε θα αλλάξουν. Η ρότα του καθενός θα συνεχιστεί πάνω στα αχνάρια που οι ίδιοι από τη μια και η οικονομική κρίση από την άλλη είχαν χαράξει.
Οι ζωές τους δε θα αλλάξουν. Μα στο ενδιάμεσο θα έχουν εκείνοι αλλάξει.
Το περιθώριο στο οποίο είχαν από μόνοι τους τοποθετηθεί, θα σπάσει τα όριά του.
Και από ατομικό περιθώριο θα γίνει εναλλακτική πρόταση ζωής.
Μυθιστόρημα χαμηλών τόνων, με ταυτοποίηση χώρου και ανθρώπων. Λογοτεχνία.

25.10.12

Το ρόδο της Κυζίκου

Το ρόδο της Κυζίκου

Του Σταμάτη Τσαρουχά
Εκδ. Ανάπλους


«… Μια ιστορία, που μαζί με τις χιλιάδες των άλλων ανωνύμων Ελλήνων, συνθέτουν την Ιστορία αυτής της Χώρας. Την Ιστορία μας που δεν πρέπει να λησμονούμε»
Αυτές είναι οι τελευταίες φράσεις του βιβλίου ‘Το ρόδο της Κυζίκου’ του Σταμάτη Τσαρουχά.
Κι εγώ τις διάβασα ένα βράδυ του περασμένου Αυγούστου… Βράδυ μιας μέρας καύσωνα κι εγώ είχα καταφέρει να ανακαλύψω λίγη δροσιά καθώς καθόμουνα στη σεζ λονγκ μέσα στην αυλή του σπιτιού μου στο Πήλιο.
Πήγα να κλείσω το βιβλίο με συναισθήματα έντονης νοσταλγίας –πολλά από αυτά που διάβασα αγγίζανε και δικές μου εμπειρίες. Παιδί σμυρνιών είμαι.
Έκλεινα το βιβλίο αλλά πάντα κάτι μέσα μου υπήρχε που με έκανε άβολα να αισθάνομαι. Κι όμως μου άρεσε. Τις τρεις μέρες που κράτησε η ανάγνωσή του, έψαχνα να βρω το χρόνο για να το συνεχίσω. Τα κεντρικά πρόσωπα της ιστορίας που ο συγγραφέας μου είχε αφηγηθεί, μου ήταν πλέον οικεία… Είχαν το καθένα και το όνομά του….
Μα αυτό ακριβώς ήταν! Ναι, αυτό ήταν που με είχε κάνει να αισθάνομαι κάπως άβολα. Τα πρόσωπα είχαν όνομα –κάθε άνθρωπος έχει ένα όνομα. Χιλιάδες άνθρωποι, μα ο καθένας καταγράφεται ως μοναδική οντότητα μέσα από το όνομά του. Πώς, λοιπόν, να δεχτώ αυτό το ‘ανωνύμων Ελλήνων’;
Καταλάβαινα, καταλαβαίνω τι εννοεί ο συγγραφέας. Αναφέρεται σε εκείνους που περάσανε χωρίς να εγγραφούνε με το όνομά τους στα κιτάπια της Ιστορίας. Αλλά…
Αλλά εγώ άφησα το σώμα μου να ξαπλώσει στη σεζ λονγ και ανατρίχιασα από το αγκάλιασμά της. Ήταν της γιαγιάς μου της Ασημίνας η καρέκλα.
Από τα προσφυγικά του Βύρωνα τώρα σε μια αυλή σπιτιού στο Πήλιο.
Και στην κρεβατοκάμαρα του ίδιου ατού σπιτιού, έχω την δική της τη ντουλάπα. Κι όταν τη μεταφέραμε από την αποθήκη της Αθήνας και για τις ανάγκες της μετακίνησής της την έλυσε ο ανεψιός μου, «Θείε, έλα να δεις τι γράφει στο εσωτερικό!» με φώναξε και εγώ με συγκίνηση διάβασα -με μελανί μολύβι πάνω στο ξύλο τα γράμματα της γιαγιάς μου «Απρίλιος του 1924 –Πήρα τη νέα μου ντουλάπα»
Λοιπόν, συμφωνώ με τον Σταμάτη Τσαρουχά – απλώς αλλάζω μια λέξη στις φράση του.
«… Μια ιστορία, που μαζί με τις χιλιάδες των άλλων απλών Ελλήνων, συνθέτουν την Ιστορία αυτής της Χώρας»
Και ασφαλώς αυτή είναι η Ιστορία μας που δεν πρέπει να λησμονούμε.
Η σεζ λονκ και η ντουλάπα της γιαγιάς μου.
Το φυλακτό του παππού στο Φροσί.
Ο καφενές τα χρόνια του Μεταξά.
Ένα σύνθημα γραμμένο σε τοίχο από χέρι εφηβικό.
Το όραμα κάποιων κοριτσιών που έφερε ευημερία σε μια πολιτεία.
Η βόλτα στο παραλιακό δρόμο και το πρώτο ερωτικό κάλεσμα να φωλιάζει στις βλεφαρίδες.
Γι αυτά μας μιλά το βιβλίο τούτο. Μαζί με κι άλλα –πιο τραγικά γεγονότα. Λευκές πορείες, Θανάτους από πείνα και στερήσεις. Αγώνες να στεριώσει μια νέα πατρίδα. Κι ακόμα πάθη περισσότερο προσωπικά, σχέσεις γονιών με παιδιά, αδελφών, συζύγων…
Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας –νομίζω πως τούτος είναι ο πιο σημαντικός στοίχος του Ελύτη.
Αλλά ας δούμε κάπως περισσότερο κοντά τούτο το έργο.
Και βεβαια, ας θυμηθούμε, πως το συγκεκριμένο βιβλίο είναι η πρώτη λογοτεχνική προσπάθεια ενός σκηνοθέτη.
Μυθιστόρημα, λοιπόν; Ή μήπως μαρτυρία -κάτι σαν χρονικό, ας πούμε;
Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί πως είναι μυθιστόρημα. Άλλωστε στο τέλος ο συγγραφέας μας φανερώνει πως έχει επέμβει στις ζωές των ανθρώπων που απετέλεσαν την πρώτη ύλη του. Η κεντρική ηρωίδα –και σε ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου και αφηγήτρια- έζησε περισσότερα χρόνια από τη μητέρα του κ. Τσαρουχά που η ζωή της υπήρξε η αφορμή να γραφτεί το βιβλίο.
Αλλά ένας άλλο πάλι θα απαντούσε πως όχι δεν είναι μυθιστόρημα μιας και ακολουθεί τα γεγονότα των ανθρώπων που στηρίζουν τη δράση, χωρίς να τα ερμηνεύει. Απλώς τα παραθέτει.
Άρα ανήκει στην κατηγορία της μαρτυρίας ή του χρονικού.
Προσωπικά θεωρώ πως η επιλογή του συγγραφέα ήταν να ακολουθήσει μια μεικτή τακτική. Μένει με τη διάθεση να καταγράψει, αλλά τα πρόσωπα σε πολλές σελίδες ξεφεύγουν από τον έλεγχο των ερευνών και αναμνήσεών του και μιλάνε με τη δική τους μυθιστορηματική οντότητα.
Οι σελίδες 98 έως 104, για παράδειγμα, όπου περιγράφεται το περιστατικό με το φονικό του Ιορδάνη και της γυναίκας του της Σουλτάνας , ξεφεύγουν από τα όρια μιας μαρτυρίας και διεκδικούν με απόλυτη ευστοχία την ένταξή τους σε άρτια μυθιστορηματική έκφραση.
Άλλοτε πάλι, για παράδειγμα στις σελίδες όπου περιγράφεται η περιπέτεια του Γιάννη, πατέρα του συγγραφέα, στη θάλασσα, οι πληροφορίες οι σχετικές με το ψάρεμα έχουν την τάση να ενταχθούν στη κατηγορία της μαρτυρίας. Ενώ όταν περιγράφεται το στήσιμο του νέου οικισμού, κάλλιστα μπορεί να ισχυριστεί κάποιος ότι έχουμε νε κάνουμε με ένα χρονικό.
Μεικτό, λοιπόν το είδος στο οποίο υλοποιήθηκε το έργο.
Αλλά έτσι αποκτά ένα δικό του ενδιαφέρον. Από τη μια συγκινεί και από την άλλη πληροφορεί.
Και η πιο καλή γνώση μεταφέρεται μέσω συναισθημάτων.
Όπως και να είναι το ιστορικό λογοτεχνικό έργο είναι απεικόνιση της ζωής των ατόμων –και μεμονωμένα και ομαδικά- κατά μία συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Εκείνο που το διαφοροποιεί από την όποια άλλη ιστορικής υφής συγγραφή είναι το ανθρωποκεντρικό του στοιχείο.
Κι εδώ, στο Ρόδο της Κυζίκου, το ανθρωποκεντρικό στοιχεία πρωταγωνιστεί. Οι ήρωες του που φωτίζουν με τα πάθη τους τα αποτελέσματα πολιτικών αποφάσεων. Λένε πως η εποχή στην οποία θα αναφέρεται ένα ιστορικό μυθιστόρημα, θα πρέπει να απέχει τουλάχιστον πενήντα χρόνια από τότε που το συνέγραψε ο δημιουργός του.
Δε συμφωνώ με την άποψη αυτή. Τις αποστάσεις καλό θα είναι να τις κρατά η επιστημονική έρευνα. Η λογοτεχνία θέλει προσεγγίσεις και αναλύσεις εν βρασμώ –με πάθος, ίσως ακόμα και με μεροληψία.
Ο Σταμάτης Τσαρουχάς προσπαθεί να μη μεροληπτεί.
Κάποια στιγμή η αφηγήτρια αναφέρεται και στις αγριότητες του ελληνικού στρατού.
Ενώ στη σελίδα 227 η ίδια πάλι σχολιάζει καθώς έχει αρχίσει ο ελληνοϊταλικός πόλεμος
«Τότε σκέφτηκα πόσο άδικο είναι να χάνονται τόσα νέα παιδιά στο άνθος της νιότης τους κι είπα ότι είναι σωστό να υπερασπιζόμαστε την πατρίδα, όταν αυτή κινδυνεύει κι αν χρειαστεί να θυσιαζόμαστε για αυτήν, αλλά να μην παρασυρόμαστε μόνο από το συναίσθημα της νίκης που μας μεθά, μα να λογαριάζουμε ότι σε κάθε νίκη υπάρχουν και θύματα και θρήνοι κι από τις δυο πλευρές»
Μου αρέσει να ψάχνω τις αιτίες και τους λόγους που ένας συγγραφέας αποφασίζει να ασχοληθεί με ένα συγκεκριμένο θέμα και να το μετατρέψει σε μυθιστορία, να ζωντανέψει με λέξεις ανθρώπινα πάθη και όνειρα.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως δεν χρειάστηκε να ψάξω.
Ο συγγραφέας από τη εισαγωγή είχε φανερώσει τις προθέσεις του –« Το συγκεκριμένο πόνημα σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί επιστροφή σε παρελθοντολογικές λογικές. Κουβαλώντας όμως επί χρόνια αυτήν την ‘προίκα’, θεώρησα χρέος να τη φέρω στο φως, αποδίδοντας μ’ αυτόν τον τρόπο ένα μικρό φόρο τιμής σ΄ όλες τις ανώνυμες τυραγνισμένες ελληνικές ψυχές»
Αλλά η εκδότρια του βιβλίου, προσθέτει ένα ακόμα λόγο για την ανάγκη όχι πια της συγγραφής και μόνο, μα και της έκδοσης του πονήματος.
Σημειώνει, λοιπόν, στο δικό της προλογικό σημείωμα – «Η συναισθηματική φόρτιση ενός σημερινού μετανάστη ή πρόσφυγα από οποιαδήποτε χώρα σε μια άλλη είναι η προβολή της αλήθειας του παρελθόντος που έτσι γίνεται διαχρονική»
Ακριβώς έτσι είναι.
Πάντα –δυστυχώς ή ευτυχώς, αδιάφορο για την Ιστορία- θα υπάρχουν γυναίκες που θα σημειώνουν τη χρονολογία που απέκτησαν μια νέα ντουλάπα στο νέο τόπο που τις έριξε ο άνεμος της Ιστορίας.
Και είναι τόσο αισιόδοξο, κάτι ακόμα πιο σημαντικό –τόσο ανθρώπινο!- να διαβάζεις την προίκα που η μάνα κάποιου του άφησε, χωμένος σε πολυθρόνα που σου κληρονόμησε η δικιά σου η γιαγιά.

(το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στην Αθήνα -24/10/2012)

20.10.12

Χειμωνιάτικη πόλη



Καιρό το είχα το μικρό αυτό βιβλίο -γύρω στις 110 είναι οι σελίδες του- στη βιβλιοθήκη μου.

Θυμάμαι πως το είχα διαλέξει όταν πήγα να αλλάξω ένα λεύκωμα που μου είχαν κάνει δώρο.
Στο βιβλιοπωλείο δεν υπήρχαν οι δυο, τρεις τίτλοι που είχα κατά νου να πάρω κι έτσι άρχισα να ψάχνω στα ράφια του για να ανακαλύψω κάποια άλλα μυθιστορήματα που τυχόν θα με ενδιέφεραν.
Ο τίτλος ήταν το πρώτο στοιχείο που τράβηξε την προσοχή μου -"Χειμωνιάτικη πόλη". Όπως και να το δει κανείς είναι τίτλος που σου δημιουργεί τη διάθεση να αφεθείς σε μια υπόγεια διαδρομή.
Μετά ήταν ο εκδότης του. Οι "Ροές" είναι ένα μικρός εκδοτικός οίκος -και μου αρέσει να υποστηρίζω τους μικρούς σε κάθε κοινωνική, καλλιτεχνική, εμπορική απόφασή μου.
Κι άλλωστε η φίλη και καλή ποιήτρια και συγγραφέας παιδικών ιστοριών Παυλίνα Παμπούδη, κάπου εκεί μέσα στις "Ροές" κατοικοεδρεύει.
Και βέβαια ήταν το θέμα του -η ζήλια μέσα στο γάμο. Έχω κι εγώ ασχοληθεί με αυτό το θέμα. Το τελευταίο μυθιστόρημά μου που, μέχρι τα τώρα, κυκλοφόρησε, το "Λεβάντα της Άτκινσον" με ένα τέτοιο θέμα ασχολείται.
Άρα μου κέντρισε το ενδιαφέρον να δω πως το ίδιο αυτό θέμα το χειρίζεται ένας συγγραφέας από τον μακρινό Ισημερινό (κάποτε αυτή τη χώρα, στα επιτραπέζια παιχνίδια της παιδικής μου ηλικίας, τη λέγανε Εκουαντόρ). Και μάλιστα ένας συγγραφέας σχεδόν συνομήλικός μου.
"Η προέλευση του βιβλίου ενέχει στοιχεία εξωτισμού" σημείωνε ο Νίκος Βατόπουλος στην κριτική που είχε δημοσιεύσει στην Καθημερινή.
Αλλά στο τέλος θα ομολογήσει πως "Είναι μια κανονική ιστορία με κανονικούς ήρωες"
Κι έτσι είναι.
Ό,τι περιγράφεται μέσα στο μυθιστόρημα όχι μόνο έχει μια διαχρονική επικαιρότητα, αλλά παραπέμπει σε αυτά που κι εμείς, εδώ, στον ευρωπαϊκό νότο, ζούμε... Ζούμε ή αν θέτε ζήσαμε. Σκεφτόμαστε ή αν θέτε σκεφτήκαμε. Αντιμετωπίζουμε ή αν θέτε αντιμετωπίσαμε.
Η δεκαετία του '70 στον Ισημερινό, πόσο μοιάζει με τη δική μας δεκαετία του '90.
Κι αν είχε διαβάσει κανείς το τι έγινε μετά το '70 στον Ισημερινό, θα μπορούσε ίσως να μάντευε το τι θα συνέβαινε στην Ελλάδα του 2000.
Ένα από τα πράγματα που με γοητεύουν στη λογοτεχνία, είναι κι αυτό...
Πίσω από μια ιστορία οικογενειακής ζήλιας, να ανακαλύπτεις πολιτικές αποφάσεις και κοινωνικές αναταράξεις.
Το μυθιστόρημα μου άρεσε. Αλλά μου μένει πάντα μια νοσταλγία... Το Εκουαντόρ των επιτραπέζιων παιχνιδιών της παιδικής μου ηλικίας, δεν επιστρέφει πια.
Στη θέση του μια άλλη γοητευτική ονομασία -Χειμωνιάτικη πόλη.
Αλλά - το ξέρω και το αποδέχομαι- όλες οι γοητείες δεν είναι ίδιες.
Τι κρίμα!

14.10.12

Με στοιχεία κοσμοπολιτισμού – η περίπτωση του Δημήτρη Στεφανάκη



Κάθε άνθρωπος έχει μια καταγωγή και μια ταυτότητα.

Κάθε συγγραφέας το ίδιο.
Καταγωγή του είναι η χώρα όπου ζήσανε εκείνοι οι συγγραφείς που τον μεγαλώσανε. Ίσως η ίδια με αυτήν που θα ζήσουν όσοι νέοι συγγραφείς θα μεγαλώσουν από τα δικά του έργα.
Η ταυτότητα ενός συγγραφέα είναι οι εμμονές του.
Ίσως ακουστεί ως μια ρήση αρκούντως περίεργη έως και εξεζητημένη. Αλλά εγώ πιστεύω πως ο κάθε συγγραφέας άσχετα κι αν έχει γράψει πολλά ή λίγα βιβλία, στην ουσία πάντα ένα βιβλίο γράφει, πάντα μια ή έστω δυο είναι οι συγγραφικές εμμονές του.
Οι συγγραφικές εμμονές είναι τα αποτυπώματα των συγγραφέων. Η ταυτότητά τους. Με αυτήν ξεκινά και με αυτήν πεθαίνει.
Κι όμως, την ίδια ώρα που λέω αυτές τις απόψεις, είμαι μπροστά στην πρόκληση να παρουσιάσω το στίγμα, το αποτύπωμα, την ταυτότητα ενός συγγραφέα που δείχνουν να μη φανερώθηκαν από το πρώτο ή και το δεύτερο έστω βιβλίο του.
Για τον Δημήτρη Στεφανάκη, μιλώ.
Επτά μέχρι τώρα τα βιβλία του.
Όλα μυθιστορήματα –να ένα πρώτο στοιχείο του προσωπικού του αποτυπώματος. Μυθιστοριογράφος.
Και μάλιστα, όχι μυθιστοριογράφος γιατί αυτά που γράφει απλώνονται σε πολλές σελίδες. Αλλά κυρίως γιατί πλησιάζουν με σύνθετο τρόπο θέματα και χαρακτήρες.
Στο σύνολο των νέων ελλήνων μυθιστοριογράφων εντάσσεται, λοιπόν, ο Στεφανάκης.
Πριν όμως θελήσουμε να δούμε με ποιους ίσως άλλους συγγραφείς συνδέεται, από ποιους κατάγεται, ας δούμε από λίγο πιο κοντά τα δικά του χαρακτηριστικά.
Ομολογώ πως ο Δημήτρης Στεφανάκης ενώ από το πρώτο του κιόλας μυθιστόρημα έδειξε τη στόφα του μυθιστοριογράφου ότι κατέχει, αν δούμε σήμερα τα πρώτα του έργα –και κυρίως τα τρία πρώτα, θα πρέπει να σημειώσουμε πως το προσωπικό του στίγμα δεν είναι τόσο απτό.
Ναι κυκλοφορεί σε χώρους φορτισμένους –πόλη σαν την Αθήνα, νησί όπως η Μύκονος, γειτονιά σταμπαρισμένη από μνήμες εφηβείας- και –ναι!- κάποιοι από τους χαρακτήρες τους δείχνουν μια έντονη αρρενωπότητα αν είναι άντρες ή μια έντονη θηλυκότητα αν είναι γυναίκες, αλλά…
Λοιπόν, είναι παράξενο και – σε σχέση με το σημερινό εντόνως συγκεκριμένο συγγραφικό προφίλ του Στεφανάκη- μη ερμηνεύσιμο, αλλά τα τρία του πρώτα έργα δεν έχουν μεταξύ τους πολλά κοινά στοιχεία ούτε στη θεματική, μήτε στο χώρο.
Ή μάλλον έχουν κάτι κοινό. Μια δισταχτικότητα… Μια προσπάθεια αναζήτησης –κάπως έτσι προτιμώ να το διατυπώσω- του προσωπικού συγγραφικού αποτυπώματος.
Από το τέταρτο και μετά βιβλίο, το στίγμα αρχίζει να διαφαίνεται. Πιο σωστά θεμελιώνεται. Ακόμα πιο σωστά -επιτίθεται.
Ναι, επτά χρόνια μετά από την κυκλοφορία του πρώτου μυθιστορήματος και μόλις τρία από την εμφάνιση του τρίτου, το τέταρτο μυθιστόρημα του Δημήτρη Στεφανάκη, φωτίζει δυνατά μια συγγραφική ταυτότητα –πρόκειται για το «Μέρες Αλεξάνδρειας».
Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το έργο αυτό.
Η κοσμοπολίτικη ματιά και ο έντονος, συχνά αμοραλιστικός και πάντα ιδιαιτέρως ερωτικός, χαρακτήρας του κεντρικού προσώπου.
Θα ακολουθήσει το «Συλλαβίζοντας το Καλοκαίρι», όπου ο Στεφανάκης λες και θέλει να δει αν μπορεί να πειραματιστεί με ότι θεμελίωσε στις «Μέρες Αλεξάνδρειας», και χρησιμοποιεί ως ήρωά του ένας υπαρκτό πρόσωπο –θρύλο του πρόσφατου λογοτεχνικού παρελθόντος και τον πηγαίνει με ανορθόδοξο τρόπο στη Μύκονο (νησί που και σε προηγούμενο έργο του είχε ο ίδιος καταφύγει). Ο Καμύ και η Μύκονος κυριαρχούν στο έργο –έργο απρόσμενα ευφάνταστο- αλλά προσωπικά πιστεύω πως ο Στεφανάκης πολύ γρήγορα διαπίστωσε το αδιέξοδο που το εγχείρημά του αυτό δημιουργούσε. Ο σουρεαλισμός ή με άλλη διατύπωση ο φανταστικός ρεαλισμός δεν μπορούν να υπηρετήσουν τα οράματά του.
Και κάτω από μια τέτοια διαπίστωση ίσως να ξαφνιάστηκε, θα αποπροσανατολίστηκε και έτσι καταφεύγει σε ένα άλλο εμβόλιμο αρσενικό πρόσωπο της ιστορίας –τον Λεωνίδα- και γράφει ένα υπαρξιακών ανιχνεύσεων και ιδιότυπα αντιηρωικό μυθιστόρημα.
Όμως, το συμπαγές αρρενωπό που εκφράζει η προσωπικότητα του σπαρτιάτη βασιλιά δεν νομίζω πως μπορούσε να βοηθήσει τον Στεφανάκη να εδραιώσει μήτε το κοσμοπολίτικο στοιχείο, μήτε και τον έντονο αρσενικό ερωτισμό που σαφέστατα είχε αρχίσει να στοιχειώνει τη γραφή και τους αναγνώστες του.
Αλλά ο Στεφανάκης είναι ένας έξυπνος συγγραφέας. Μαθαίνει από τις διαδρομές που δεν τον έφεραν στο ποθούμενο αποτέλεσμα. Κι έτσι έρχεται, επανέρχεται πιο σωστά στο δρόμο της Αλεξάνδρειας και μας χαρίζει το «Φιλμ Νουάρ» κι ένα επίσης ιστορικής προέλευσης μυθιστορηματικό χαρακτήρα* τον Βασίλειο Ζαχάρωφ.
Τώρα το κοσμοπολίτικο στοιχείο ξεκινά από τη πόλη – σύμβολό του. Και ο μυθιστορηματικός χρόνος κυλά πάνω στα μονοπάτια του τέλους και της αρχής δυο κοσμοπολίτικων αιώνων.
Με βάση στέρεη της μιας εμμονής μου, μπορεί και βιογραφεί με μυθιστορηματική ελευθερία το τύπο του αρσενικού που τόσο τον ελκύει –η δεύτερη συγγραφική εμμονή συμπρωταγωνιστεί.
Δεν είναι στόχος αυτού του σημειώματος η αναλυτική αναφορά μήτε στο «Μέρες Αλεξάνδρειας», μήτε και στο «Φιλμ Νουάρ».
Εδώ προσπαθώ να ανιχνεύσω το σημείο στο οποίο στέκεται ένας σύγχρονος έλληνας συγγραφέας –ο Δημήτρης Στεφανάκης.
Αν βασιζόμουνα στα επτά μέχρι σήμερα μυθιστορήματά του θα εξέφραζα μια ερώτηση –Ποιο μπορεί να είναι το όγδοο;
Ο Καμύ, ο Λεωνίδας και ο Βασίλειος Ζαχάρωφ είναι πολύ δυνατές προσωπικότητες, αλλά και τόσο διαφορετικές μεταξύ τους που πώς να υποψιαστεί κανείς ποιος από τους τρεις θα είναι εκείνος που θα εξαναγκάσει το συγγραφέα να επιλέξει το μελλοντικό του ήρωα;
Αλλά αν βασιστώ στον τρόπο που ο ίδιος ο συγγραφέας δείχνει την προτίμησή του σε δυο από τα επτά του μυθιστορήματα , τότε αισθάνομαι μια σιγουριά όταν καταθέτω την υπόνοια πως ο Δημήτρης Στεφανάκης μπορεί να είναι ένα νέος Τάσος Αθανασιάδης –οι «Πανθέοι» αυτού του συγγραφέα περιέγραψαν την ελληνική ιστορία και κοινωνία με μια τάση κοσμοπολιτισμού- αλλά και ένας μακρινός, έστω, συνεχιστής της ματιάς του Καραγάτση –αξίζει να σκεφτούμε κάποια στιγμή
τις αναλογίες του Γιούγκερμαν με τον Ζαχάρωφ.
Δεν ξέρω αν το σκέφτηκε κανείς, αλλά εγώ θεωρώ πως με τη δική του Αλεξάνδρεια ο Στεφανάκης δε συνέχισε την ιστορία της πόλης από εκεί που την άφησε ο Τσίρκας. Αλλά ούτε και συγγένειες μπορώ να βρω με την τριλογία του Θέμελη.
Ο δημιουργός της «Λέσχης» έχει διαφορετικές πολιτικές αναζητήσεις και ο συγγραφέας της «Αναζήτησης» γράφει ως βαλκάνιος συγγραφέας. Και βέβαια, απέχει η ματιά του Στεφανάκη από αυτήν του Ισίδωρου Ζουργού.
Ο Ζουργός περιγράφει το ελληνικό πάθος έχοντας επιλέξει να σταθεί σε ελληνικό τόπο. Ο Στεφανάκης το ίδιο αν θέλετε πάθος περιγράφει, αλλά δέστε τον, τόπο εκτός ελληνικής επικράτειας έχει αυτός διαλέξει.
Μα μήπως λέγοντας κοσμοπολίτικη ματιά, κάτι τέτοιο δε θέλουμε να περιγράψουμε;
Η γραφή του Δημήτρη Στεφανάκη –στέρεη και κλασική- δεν προτείνει μια άλλη ανάγνωση της ιστορίας. Προτείνει μια πλέον ανοιχτή προσέγγισή της. Κι αυτό είναι ένα ακόμα στοιχείο κοσμοπολιτισμού.


Τα βιβλία του Δημήτρη Στεφανάκη
Φρούτα εποχής, 2000
Λέγε με Καΐρα, 2002
Το μάτι της επανάστασης έχει αχρωματοψία, 2004
Μέρες Αλεξάνδρειας, 2007
Συλλαβίζοντας το καλοκαίρι, 2009
Θα πολεμάς με τους θεούς, 2010
Φιλμ νουάρ, 2012