Γιάννης Πάσχος
«Άγριες μέρες»
Εκδόσεις Ισνάφι
Γράφει ο Μάνος Κοντολέων
Αν επιχειρούσα να εντοπίσω το τι είναι αυτό που συνδέει τα διαφορετικά μεταξύ τους βιβλία του Γιάννη Πάσχου, θα στεκόμουν στην επιμονή του να παρατηρεί τη ζωή εκεί όπου αυτή δυσκολεύεται να συμμορφωθεί με τους κανόνες. Τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος που αντιστέκεται στις ταξινομήσεις μας, η επιθυμία που δεν είναι πάντα κοινωνικά αποδεχτή, η ευαισθησία που οι άλλοι εκλαμβάνουν ως αδυναμία ή παραξενιά. Και συγχρόνως, τον απασχολεί η δυνατότητα αυτού του ανθρώπου να υπερασπιστεί τον εαυτό του, κάποτε με το χιούμορ, κάποτε με την εξέγερση, άλλοτε πάλι καταφεύγοντας στη φαντασία. Κάπως έτσι θα διάβαζα τη συγγένεια ανάμεσα στον παρεξηγημένο αφηγητή των ‘Μαγικών ιστοριών του Δον Ντομίνγκο’, στο παιδί του ‘Χρονικού ενός δυσλεκτικού’ και στους ανυπότακτους νέους των ‘Παραδείσιων πουλιών.
Στο ‘Χρονικό ενός δυσλεκτικού’, για παράδειγμα, η προσωπική εμπειρία φανερώνει με ιδιαίτερη αμεσότητα αυτή τη σύγκρουση. Το παιδί έχει τον δικό του τρόπο να προσλαμβάνει τον κόσμο, αλλά το σχολείο απαιτεί να τον εγκαταλείψει για να ανταποκριθεί στις δικές του προδιαγραφές Είχα σταθεί, γράφοντας για το βιβλίο, σε αυτήν ακριβώς τη δυσκολία της εκπαίδευσης να αναγνωρίσει και να καλλιεργήσει την ιδιαιτερότητα. Η αφήγηση, ωστόσο, κρατά το χιούμορ και την τρυφερότητά της* επιτρέπει στην τραυματική εμπειρία να συνυπάρξει με τη χαρά ενός ανθρώπου που κατόρθωσε να ακολουθήσει τον δρόμο του.
Από την άλλη δεν έχω ξεχάσει το πως η κοινωνική πίεση παίρνει διαφορετική μορφή στα ‘Παραδείσια πουλιά’. Εδώ η φιλία γίνεται στήριγμα δύο νέων που αντιδρούν στην υποκρισία και στο μέλλον που οι άλλοι έχουν σχεδιάσει γι’ αυτούς. Αναζητούν κατανόηση σε πρόσωπα και χώρους του περιθωρίου, μετακινώντας μαζί και το βλέμμα του αναγνώστη: ποιος δικαιούται τελικά να κρίνει ποιον, πού υπάρχει εκμετάλλευση και πού μπορεί να διασωθεί μια σχέση αλληλεγγύης;
Περνώντας, τώρα, στις ‘Μαγικές ιστορίες του Δον Ντομίνγκο’, διαπιστώνω πως στην πεζογραφία του Πάσχου, το παράξενο διευρύνει τις δυνατότητες της ζωής και προσφέρει παρηγοριά, ενώ στο ‘Φοβού τα βρέφη’ η φαντασία γίνεται σκοτεινότερη, καθώς αναμετριέται με την εξουσία, τη βία και την ανθρώπινη καταστροφικότητα.
Μια άλλη διάσταση των ενδιαφερόντων αυτού του συγγραφέα, είχε δει στις ‘Ουρές’- εκεί η γνώση του υδρόβιου κόσμου συναντά τον μύθο και την αλληγορία, για να στεγάσει πάθη και αντιφάσεις που αναγνωρίζουμε ως δικά μας. Θα έλεγα πως αυτή η μετακίνηση προς το φανταστικό δίνει στον Πάσχο την απόσταση που χρειάζεται για να σχολιάσει την πραγματικότητα με μεγαλύτερη ελευθερία.
Μα πλάι στην κοινωνική αμφισβήτηση υπάρχει η αγωνία της ίδιας της ύπαρξης. Στην ποιητική σύνθεση ‘Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ’ τον σταυρό’, το σώμα που υποφέρει και η αναμέτρηση με τον θάνατο φέρνουν στο προσκήνιο την ευαλωτότητα, την κόπωση, την ανάγκη της συμπαράστασης.
Από το παιδί που δυσκολεύεται να γίνει αποδεκτό έως το σώμα που δοκιμάζει τα όριά του, σχηματίζεται λοιπόν ένα πεδίο επίμονων συγγραφικών ενδιαφερόντων. Μέσα σε αυτό θα ήθελα να τοποθετήσω και τις πρόσφατες ‘Άγριες μέρες’ .
Το θέμα εδώ είναι η ζωή στο στρατό κατά την περίοδο αμέσως μετά την πτώση της Χούντας.
Πρωτοπρόσωπη η αφήγηση -ο Πάσχος δεν κρύβει πως ο ήρωάς του και ο ίδιος είναι το ίδιο πρόσωπο. Και με μια απόλυτα σπαρταριστή στον ρεαλισμό της γλώσσα δεν περιγράφει απλώς, αλλά ζωντανεύει τη ζωή ενός στρατευμένου νέου στις αρχές της δεκαετίας του’80.
Η δημοκρατία έχει επιστρέψει στη χώρα, αλλά οι μετεμφυλιακές στρεβλώσεις συνεχίζουν να υπάρχουν και στην περίπτωση του αφηγητή αποκτούν σχεδόν τραγικές διαστασεις.
Ενώ τα χουντικά κατάλοιπα δεν έχουν ακόμα εξαφανιστεί -αν υποθέσουμε πως έστω και αργότερα εξαφανίστηκαν πλήρως- ο ήρωας, με ένα φοιτητικό παρελθόν αρκούντως αριστερό, στέλνεται στο Σιδηρόκαστρο. Αλλά στον ίδιο Τάγμα θα έχουν σταλθεί και χουντικοί αξιωματικοί -ο στρατιωτικός μηχανισμός θέλει να τους περιορίσει μιας και δεν έχει τη δυνατότητα πλήρως να τους ελέγχει, ενώ την ίδια στιγμή δεν είναι και τόσο φιλόξενος προς του νέους με αριστερές σκέψεις και πράξεις.
Κι έτσι σε ένα τόπο άγριο και απομονωμένο συναντιόνται εκείνοι που θα χαράξουν το μέλλον της χώρας, με αυτούς που είχαν ασελγήσει στο παρελθόν της.
Η συνύπαρξη αποκτά την βίαιη ορμή και τις διαστάσεις μιας προσωπικής και υπαρξιακής αντιπαλότητας.
Είκοσι έξι μήνες θα διαρκέσει η θητεία του στρατιώτη. Και μέσα σε αυτούς τους μήνες ο οραματιστής φοιτητής θα μετατραπεί σε ένα πολιτικό πρόσωπο που πάνω από την όποια πολιτική του ταυτότητα θέλει να εδραιώσει και να επιβάλει την αυθεντικότητα όλης της ύπαρξής του.
Αν εξαιρέσω τη νουβέλα του Βασιλικού «Το αγγέλιασμα», δεν μπορώ να θυμηθώ άλλο κείμενο έλληνα συγγραφέα που έχει ως κέντρο του το τι μπορεί εμπεριέχεται στην εμπειρία μιας στρατιωτικής θητείας.
Και το παράξενο είναι πως αυτή η βαθιά τομή στην περιγραφή μιας περιόδου που αφορά σχεδόν όλους τους άρρενες έλληνες, στην περίπτωση του Βασιλικού δίνεται με ένα απολύτως επιτυχημένο συμβολισμό, ενώ στην περίπτωση του Πάσχου με έναν απολύτως επιτυχημένο ρεαλισμό.
Πέρα από αυτό, για μια ακόμα φορά ο αναγνώστης αυτού του τόσο ιδιόμορφου συγγραφέα, συναντά όλα όσα αποτελούν την συγγραφική του ταυτότητα -την βαθιά πίστη στη δύναμη της εσωτερικής θέλησης και στην αξία της εντελώς προσωπικής επιλογής του τρόπου ζωής.
(820 λέξεις)
Fractal, Νοεμ. 2026
