Eduardo Galeano "Γυναίκες"

Εδουάρδο Γκαλεάνο «Γυναίκες» Μετάφραση Ισμήνη Κανσή Πρόλογος – Επίμετρο Κώστας Αθανασίου Μεταίχμιο, 2026 Αν η Εύα είχε γράψει τη Γένεση, τι άραγε θα είχε να μας πει για την πρώτη ερωτική νύχτα του ανθρώπινου γένους; Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο θέτει το ερώτημα κι εγώ σκέφτομαι πόσο νωρίς στη ζωή μας ακούσαμε οι περισσότεροι αυτή την ιστορία. Παιδιά ακόμη, προτού καλά καλά καταλάβουμε τι μπορεί να σημαίνει επιθυμία, ξέραμε ήδη σε ποιον έπρεπε να αποδώσουμε την ευθύνη της. Κι όταν αργότερα μάθαμε να διαβάζουμε μόνοι μας, πόσοι άραγε αναρωτηθήκαμε ποιος είχε αφηγηθεί το περιστατικό και πώς θα το θυμόταν εκείνη που το είχε ζήσει; Ο Ουρουγουανός συγγραφέας (1940–2015) επανερχόταν σε όλο σχεδόν το έργο του στην ανάγκη να κοιτάξουμε διαφορετικά την εποχή μας αλλά και το παρελθόν της. Η πολιτική του συνείδηση καθόριζε τόσο τα πρόσωπα που επέλεγε να φέρει στο προσκήνιο όσο και τον τρόπο με τον οποίο αφηγούνταν τις ζωές τους. Τον ενδιέφεραν οι αποσιωπημένες εμπειρίες, οι πράξεις που έμειναν έξω από τις επίσημες καταγραφές, οι αντιλήψεις που με την επανάληψη απέκτησαν το κύρος μιας αδιαμφισβήτητης αλήθειας. Μέσα από αυτές τις μικρές ιστορίες αναζητούσε τις σχέσεις εξουσίας πάνω στις οποίες στηρίχτηκε ο πολιτισμός μας. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι «Γυναίκες», η ανθολογία που ο ίδιος ετοίμασε, χωρίς να προλάβει να δει την έκδοσή της. Συγκέντρωσε σύντομα πεζά του από σαράντα περίπου χρόνια γραφής και με άξονα τη γυναικεία παρουσία μέσα στην ιστορία του ανθρώπινου γένους τα έφερε κοντά το ένα με τα άλλα. Η συνύπαρξη αυτή μας επιτρέπει να διαβάσουμε τα επιμέρους κείμενα και ως μια συνολική παρέμβαση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν. Πρόθεσή του Γκαλεάνο να τιμήσει τις γυναίκες, κι έχει, νομίζω, σημασία ο πληθυντικός του τίτλου. Η καθεμιά διεκδικεί κάτι δικό της. Η μία ερωτεύεται όποια θέλει, η άλλη ζητά να ανέβει στο βήμα μιας συνέλευσης, μια τρίτη γυρεύει να μάθει τι απέγινε το παιδί της. Μια άλλη καθορίζει την πορεία της ζωής της και μια άλλη στρέφεται στην τέχνη για να μιλήσει για το σώμα και την εμπειρία της. Ο Γκαλεάνο τις πλησιάζει όλες με προσοχή στην επιθυμία τους να υπάρξουν με τους δικούς τους όρους, ακόμη κι όταν το τίμημα αυτής της επιθυμίας αποδεικνύεται δυσβάσταχτο. Η συνύπαρξη τόσων διαφορετικών γυναικών αποκτά έτσι συγκεκριμένο κριτικό βάρος. Διαβάζοντας τη μια ιστορία πλάι στην άλλη, αρχίζεις να διακρίνεις τη συγγένεια ανάμεσα στον τρόπο που μεγαλώσαμε και στον τρόπο που γράφτηκε η Ιστορία της ανθρωπότητας. Τα ίδια λόγια που μέσα στο σπίτι όριζαν τι ταιριάζει σ’ ένα κορίτσι, έξω από το σπίτι μπορούσαν να γίνουν νόμος, απόφαση δικαστηρίου, μια παράγραφος στο σχολικό βιβλίο που θα διάβαζε η νεαρή μαθήτρια. Η ανδροκρατία διαμόρφωνε τη ζωή και ταυτόχρονα καθόριζε ποια γεγονότα της θα άξιζε να διασωθούν. Κι έτσι η σκοπιά εκείνων που είχαν την εξουσία περνούσε στις επόμενες γενιές ως κοινή, αυτονόητη γνώση. Ας δούμε, για παράδειγμα, τη Σαπφώ. Για τη ζωή της ξέρουμε ελάχιστα, κι ωστόσο έφτασε ως εμάς η διήγηση πως έπεσε από έναν βράχο επειδή την περιφρόνησε ένας ναυτικός. Ο Γκαλεάνο επαναλαμβάνει με ειρωνική ευθυμία τα όσα λέγονται κι ύστερα περνά στο πρώτο πληθυντικό. ‘Σε εμάς τους άντρες’, παρατηρεί, ‘κακοφαίνεται μια γυναίκα να προτιμά μιαν άλλη γυναίκα’. Με φυλετική αυτογνωσία συμπεριλαμβάνει και τον εαυτό του ανάμεσα στους κληρονόμους μιας παράδοσης που ευκολότερα φαντάστηκε τη Σαπφώ να πεθαίνει για έναν άντρα παρά τον άντρα να περισσεύει από τη δική της ερωτική ιστορία. Αυτή η αυτοκριτική διάθεση δίνει, θα έλεγα, ιδιαίτερη πειστικότητα στην παρέμβασή του. Στις «Μαρίες» πάλι, δυο γυναίκες στέκονται πλάι πλάι, στα πόδια του Εσταυρωμένου. Τη μητέρα του Ιησού η χριστιανική παράδοση την ύψωσε ως πρότυπο παρθενίας. Στη Μαρία τη Μαγδαληνή απέδωσε έναν πρότερο βίο για τον οποίο, αιώνες τώρα, οι πιστοί εξακολουθούν μεγαλόψυχα να τη συγχωρούν. Εδώ η ειρωνεία του Γκαλεάνο με έκανε να σταθώ λίγο περισσότερο. Πόσο εύκολα αναγνωρίζει κανείς την περιφρόνηση όταν παίρνει τη μορφή της προσβολής και πόσο δυσκολότερα όταν εκείνος που την εκφράζει πιστεύει ειλικρινά πως προσφέρει συγχώρεση. Η εξουσία να ορίζεις την ενοχή του άλλου επιβιώνει ακόμη και στη στιγμή που δηλώνεις πως την παραγράφεις. Στη «Γκιλοτίνα», λέξη που εύκολα φέρνει στον νου τη Μαρία Αντουανέτα, ο Γκαλεάνο θυμίζει τρεις άλλες γυναίκες. Την Ολέμπ ντε Γκουζ, που διεκδίκησε για τις γυναίκες τα δικαιώματα του πολίτη τον καιρό της Γαλλικής Επανάστασης. Τη Μαρί-Λουίζ Ζιρό, που εκτελέστηκε στο Παρίσι το 1943 επειδή έκανε αμβλώσεις. Και τη φοιτήτρια Σόφι Σολ, που την ίδια χρονιά αποκεφαλίστηκε στο Μόναχο επειδή μοίραζε προκηρύξεις εναντίον του Χίτλερ. Μια λέξη και τρεις ζωές σε λίγες αράδες. Αλλά αρκούν για να αποκτήσει η λέξη ένα ευρύτερο ιστορικό και ανθρώπινο περιεχόμενο. Εδώ φαίνεται και η δραστικότητα της σύντομης φόρμας του Γκαλεάνο. Επιλέγει μια στιγμή, μια φράση, μια λεπτομέρεια που επιτρέπει στον αναγνώστη να πλησιάσει διαφορετικά το πρόσωπο που την είπε. Κλείνει την αφήγησή του με τη Σόφι να προσέχει πόσο όμορφη, πόσο ηλιόλουστη είναι η μέρα που της έλαχε να πεθάνει. Κι έτσι, για μια στιγμή, βλέπουμε κι εμείς το Μόναχο μέσα από τα μάτια μιας νέας γυναίκας που ήθελε να ζήσει εκείνη τη μέρα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τη μάνα από την Πλατεία του Μάη που, καθώς πλησιάζει το απόγευμα, βάζει πάλι ένα πιάτο στο τραπέζι για τον αγνοούμενο γιο της. Ας σταθεί ο αναγνώστης σ’ αυτό το πιάτο. Την ίδια γυναίκα, λίγο πριν, την έχει δει στην πλατεία του Μπουένος Άιρες, μαζί με τις άλλες μάνες, να κρατά τη φωτογραφία του παιδιού της. Μεγαλώσαμε μαθαίνοντας να αναγνωρίζουμε στην πρώτη της κίνηση τη μάνα. Μας είναι τόσο οικεία η έγνοια αυτής που στρώνει το τραπέζι, που κινδυνεύουμε να προσπεράσουμε τη στιγμή όπου η έγνοια την οδηγεί έξω από το σπίτι, απέναντι στους στρατηγούς. Η αφήγηση συνδέει αυτή την καθημερινή χειρονομία με τη δημόσια διεκδίκηση και μας επιτρέπει να κατανοήσουμε από πού αντλεί τη δύναμή της η αντίσταση. Θα μπορούσε κανείς να έχει συγκρατήσει ονόματα και χρονολογίες από τη δικτατορία της Αργεντινής και να του έχει διαφύγει τι σήμαινε για έναν άνθρωπο να μην ξέρει, την ώρα που στρώνει το τραπέζι, αν το παιδί του ζει. Κι ωστόσο, ανάμεσα σε τόσες γυναίκες που έχουν κάθε λόγο να ζητούν από τον αναγνώστη να θυμηθεί τι υπέστησαν, ο Γκαλεάνο βρίσκει χώρο και για μια γυναίκα στο Όσλο που τραγουδά και αφηγείται. Ανάμεσα στα τραγούδια τραβά από τις τσέπες της φούστας της μικρά χαρτάκια. Ρίχνει μια λοξή ματιά στο καθένα κι αρχίζει να διηγείται. Η παρουσία της διευρύνει το νόημα του φόρου τιμής που επιχειρεί η ανθολογία. Ετούτη η γυναίκα κερδίζει τη θέση της στη μνήμη μας με την τέχνη της, με την ευχαρίστηση που δίνει σ’ όσους μαζεύτηκαν να την ακούσουν, με τον δικό της τρόπο να μεταδίδει τις ιστορίες των άλλων. Σ’ αυτή την αναγνώριση της δημιουργικής της παρουσίας αισθάνομαι να ολοκληρώνεται η ματιά του Γκαλεάνο. Επανέρχομαι στο σύντομο πεζό με το οποίο άρχισα αυτό το κείμενο -εκείνο το σχετικό με την Εύα. Καθώς έκλεινα το βιβλίο, σκεφτόμουν πόσο εξαρτάται η σχέση μας με το παρελθόν από εκείνον που μας το αφηγείται. Οι επιλογές του, οι παραλείψεις του, ακόμη και ο τόνος της φωνής του γίνονται μέρος της δικής μας αντίληψης για τον κόσμο. Και συχνά τις μεταφέρουμε στα παιδιά, προτού προλάβουμε να τις εξετάσουμε οι ίδιοι. Οι «Γυναίκες» μάς δίνουν αφορμές για μια τέτοια εξέταση. Η συγκίνηση που προκαλούν τα πρόσωπα συνοδεύεται από την ανάγκη να ξανασκεφτούμε όσα έχουμε δεχτεί γι’ αυτά. Κι έχει, λοιπόν, τη σημασία του ποιος θα πει την ιστορία της Εύας την επόμενη φορά σ’ ένα παιδί, σε ποια λεπτομέρεια θα σταθεί, πόσο χώρο θα αφήσει στην όποια απορία. Θα μου άρεσε να φανταστώ πως, χρόνια αργότερα, το παιδί θα θυμάται και τη στιγμή που κάποιος το άφησε να αναρωτηθεί τι σκεφτόταν η ίδια η Εύα. Η ανάγνωση του Γκαλεάνο με έκανε να σταθώ λίγο περισσότερο σ’ αυτή την απορία. Και να σκεφτώ πόσες ακόμη παρόμοιες ερωτήσεις περιμένουν μέσα στις ιστορίες που πιστεύουμε πως γνωρίζουμε. Diastixo , 12/11/2026 (1270 λέξεις)